W 2026 roku samotność przestała być w Europie tematem tabu i problemem, który każdy musi rozwiązywać na własną rękę. Coraz więcej państw i instytucji unijnych uznaje ją za jedno z najpoważniejszych wyzwań zdrowia publicznego i spójności społecznej. Według danych OECD, w 22 krajach Unii Europejskiej 8 procent respondentów twierdzi, że nie ma bliskich przyjaciół, a 3 procent nie ma bliskich członków rodziny. Osoby bezrobotne i o niskich dochodach są około dwukrotnie bardziej narażone na poczucie samotności. Samotność wiąże się z 871 tysiącami zgonów rocznie, a także z gorszymi wynikami w pracy, wyższym ryzykiem bezrobocia i przedwczesnego zakończenia edukacji. W odpowiedzi na te dane rządy i instytucje europejskie uruchamiają strategie, fundusze i programy, które mają przeciwdziałać izolacji społecznej na niespotykaną dotąd skalę.
Skala problemu jest ogromna i dotyczy wszystkich grup wiekowych, ponieważ najwyższy odsetek osób czujących się samotnymi przez większość czasu odnotowano we Francji i na Litwie, odpowiednio 11 i 9 procent, podczas gdy Węgry mają najwyższy odsetek respondentów, którzy twierdzą, że nie mają bliskich przyjaciół, a Belgia ma najwyższy odsetek osób bez bliskich członków rodziny. W ciągu ostatnich dwóch dekad codzienne interakcje twarzą w twarz z przyjaciółmi i rodziną systematycznie spadały, a kontakt zdalny wzrósł, szczególnie po pandemii COVID-19, co zmieniło strukturę więzi społecznych na całym kontynencie.
W maju 2025 roku Światowe Zgromadzenie Zdrowia zatwierdziło rezolucję określającą więzi społeczne jako kluczową kwestię dla globalnej agendy zdrowotnej, a coraz więcej krajów wprowadza krajowe strategie mające na celu walkę z samotnością, w tym Niemcy, Danię, Finlandię, Holandię, Szwecję i Hiszpanię, co jest sygnałem, że problem przestaje być postrzegany jako kwestia indywidualna, a staje się przedmiotem polityki publicznej.
Hiszpania poszła najdalej w instytucjonalizacji walki z samotnością, ponieważ 24 lutego 2026 roku Rada Ministrów zatwierdziła pierwszy w historii kraju Marco Estratégico Estatal de Soledades, czyli Państwowe Ramy Strategiczne ds. Samotności na lata 2026-2030, które są pionierskim instrumentem mającym działać w sposób przekrojowy i tworzyć tkankę społeczną stanowiącą sieć wsparcia dla osób doświadczających niechcianej samotności, która dotyka 20 procent populacji.
W prace nad strategią zaangażowano jedenaście ministerstw, władze regionalne i lokalne, środowiska akademickie oraz organizacje pozarządowe, co pokazuje, że Hiszpania podchodzi do problemu w sposób kompleksowy i systemowy, angażując wszystkie szczeble administracji i różne sektory społeczeństwa.
Minister praw socjalnych, konsumpcji i Agendy 2030, Pablo Bustinduy, przedstawiając strategię, zadeklarował, że jej celem jest nie pozostawienie nikogo samego, a nowe ramy strategiczne przewidują konkretne cele i linie działania, które mają zintegrować polityki publiczne na trzech poziomach administracji: państwowej, regionalnej i lokalnej, co oznacza, że walka z samotnością nie będzie już domeną jednego resortu, ale stanie się zadaniem całego państwa.
Powstanie międzyinstytucjonalna komisja koordynująca udział administracji państwowej z organizacjami pozarządowymi, a także wprowadzony zostanie państwowy system wskaźników monitorowania samotności, który pozwoli na bieżące śledzenie skali zjawiska i ocenę skuteczności podejmowanych działań.
Bustinduy wskazał na konkretne zjawiska sprzyjające izolacji, takie jak praca zdalna, trudności w dostępie do mieszkań czy życie na obszarach wiejskich, a strategia zakłada, że medycyna wspólnotowa i podstawowa opieka zdrowotna będą mogły przepisywać uczestnictwo społeczne, co oznacza, że lekarze będą mogli zalecać pacjentom udział w grupach wsparcia, klubach zainteresowań czy innych formach aktywności społecznej jako element terapii.
Powstanie również mechanizm zarządzania cyfrowego, który ma chronić młodzież przed wykluczeniem, a minister podkreślił, że przewlekłość samotności w społeczeństwie wynika z dziesięcioleci antropologii neoliberalnej, która promowała indywidualizm, segmentację i konkurencję kosztem wspólnotowości. Hiszpańska strategia jest jednym z nielicznych tak kompleksowych rozwiązań na świecie i może stać się wzorem dla innych państw, które dopiero zaczynają dostrzegać skalę problemu samotności w swoich społeczeństwach.
Niemcy ostrzegają przed dekadą samotności i domagają się funduszu
Niemiecki Związek Miast i Gmin bije na alarm, ostrzegając przed nadchodzącą dekadą samotności, ponieważ organizacja domaga się większych nakładów na infrastrukturę społeczną, podkreślając, że walka z samotnością nie może przegrać z brakiem pieniędzy, co pokazuje, że nawet w najbogatszym kraju Europy problem ten zaczyna być traktowany z najwyższą powagą. Dyrektor generalny związku, André Berghegger, w rozmowie z mediami grupy Funke zaznaczył, że potrzebny jest nie tylko lepszy system finansowania samorządów, ale także mocny program rządu federalnego i krajów związkowych przeciwko samotności, ponieważ bez wsparcia na poziomie centralnym działania lokalne mogą okazać się niewystarczające.
Berghegger poparł pomysł powołania funduszu przeciwdziałania samotności, który w bieżącej kadencji powinien zostać zasilony kwotą 500 milionów euro, co miałoby umożliwić realizację konkretnych programów i inicjatyw na terenie całych Niemiec.
Zdaniem Bergheggera skuteczna walka z samotnością wymaga, aby miejsca spotkań były zawsze dostępne bez przerw związanych z zamknięciami, urlopami czy absencją chorobową, ponieważ ciągłość działania infrastruktury społecznej jest kluczowa dla budowania zaufania i poczucia bezpieczeństwa wśród osób zagrożonych izolacją.
Biblioteki i szkoły ludowe powinny pełnić funkcję centrów wymiany i kształcenia ustawicznego, a przesłanie do obywateli musi być jasne, że jesteśmy zawsze obecni, co ma przeciwdziałać poczuciu opuszczenia i samotności, które często nasila się w okresach przerw w działaniu instytucji publicznych.
Samotność przestała być problemem wyłącznie seniorów, a stała się zjawiskiem obejmującym wszystkie pokolenia, co oznacza, że działania przeciwdziałające izolacji muszą być adresowane do różnych grup wiekowych i dostosowane do ich specyficznych potrzeb.
Finansowanie odpowiedniego funduszu mogłoby pochodzić ze środków Unii Europejskiej, niewykorzystanych rezerw w budżecie federalnym lub przesunięć w wydatkach budżetowych, a Berghegger podkreślił, że walka z samotnością to nie tylko kwestia pomocy jednostce, ale również wzmocnienie więzi społecznych i fundamentów demokracji, ponieważ w erze, gdy media społecznościowe nasilają indywidualizm i izolację, jest to zadanie szczególnie pilne. Niemieckie miasta i gminy deklarują gotowość do walki z problemem samotności, ale jednoznacznie podkreślają, że bez odpowiedniego finansowania się nie obejdzie, a postulat 500 milionów euro na fundusz przeciwdziałania samotności pokazuje, że problem ten zaczyna być traktowany z równą powagą co inne wyzwania społeczne, takie jak ubóstwo czy bezrobocie.
Szwecja przyjmuje strategię walki z samotnością na lata 2025-2029
Szwecja również włączyła się w walkę z samotnością, ponieważ w 2025 roku rząd szwedzki przyjął strategię przeciwdziałania samotności na lata 2025-2029, opracowaną przez Szwedzką Agencję Zdrowia Publicznego na zlecenie rządu, we współpracy z innymi instytucjami, co pokazuje, że problem ten jest traktowany jako priorytet na najwyższym szczeblu władzy.
W dokumencie wyróżniono samotność społeczną, rozumianą jako brak partnera lub relacji z innymi ludźmi, jako odrębne zjawisko wymagające interwencji, a strategia ma charakter kompleksowy i obejmuje działania na poziomie indywidualnym, lokalnym i krajowym, co oznacza, że Szwecja podchodzi do problemu w sposób systemowy i długofalowy.
Szwedzkie podejście wpisuje się w szerszy trend nordycki, gdzie państwo odgrywa aktywną rolę w budowaniu spójności społecznej, a w Szwecji, podobnie jak w innych krajach skandynawskich, samotność jest postrzegana nie tylko jako problem jednostki, ale jako wyzwanie dla całego systemu opieki społecznej, co wymaga zaangażowania różnych instytucji i sektorów. Strategia przewiduje działania profilaktyczne, wczesne wykrywanie izolacji oraz tworzenie przestrzeni do spotkań i integracji, a także wskazuje na potrzebę lepszego zrozumienia zjawiska samotności wśród różnych grup wiekowych i społecznych, co ma umożliwić bardziej precyzyjne i skuteczne interwencje.
Szwecja, podobnie jak inne kraje nordyckie, może posłużyć się swoim doświadczeniem w budowaniu silnych więzi społecznych i zaufania publicznego, które są kluczowe dla skutecznej walki z samotnością, ponieważ wysoki poziom zaufania do instytucji i innych ludzi w krajach skandynawskich ułatwia wdrażanie programów opartych na współpracy i zaangażowaniu społecznym.
Strategia na lata 2025-2029 ma być kontynuacją wcześniejszych działań i odpowiedzią na rosnące wyzwania związane z izolacją społeczną w erze cyfryzacji i indywidualizacji, co oznacza, że Szwecja nie zamierza spoczywać na laurach, ale stale dostosowywać swoje działania do zmieniającej się rzeczywistości społecznej.
Unijny projekt LONELY-EU. Jednolita strategia na poziomie europejskim
Na poziomie Unii Europejskiej najważniejszą inicjatywą jest finansowany ze środków unijnych projekt LONELY-EU, który ma na celu opracowanie jednolitej strategii przeciwdziałania izolacji społecznej i samotności w całej Unii, ponieważ problem ten ma wymiar transgraniczny i wymaga skoordynowanych działań na poziomie europejskim.
Projekt zakłada stworzenie europejskiego indeksu izolacji społecznej i samotności, który będzie stanowił przełomowe narzędzie monitorowania tego zjawiska, a także dostarczenie opartych na dowodach rekomendacji dotyczących zapobiegania, zwalczania i monitorowania samotności na poziomie lokalnym, regionalnym, krajowym i unijnym.
Konsorcjum LONELY-EU łączy wiedzę naukową, polityczną i komunikacyjną z różnych państw Unii, a jego prace wspierają Światowa Organizacja Zdrowia, OECD i inne globalne instytucje, co pokazuje, że projekt ma ambicję nie tylko diagnozować problem, ale także wypracować narzędzia, które mogą być stosowane w różnych kontekstach kulturowych i społecznych.
Projekt działa w trzech filarach, ponieważ w pierwszym, empirycznym, zastosowane zostaną zaawansowane metody statystyczne do stworzenia kompleksowej mapy dowodowej, która rzuci światło na społeczno-ekonomiczne przyczyny i skutki izolacji, podczas gdy drugi filar, polityczny, obejmuje opracowanie europejskiego indeksu oraz zaleceń dla decydentów, a trzeci filar koncentruje się na tworzeniu sieci interesariuszy i wdrażaniu strategii komunikacyjnej.
Projekt LONELY-EU ma na celu nie tylko diagnozę problemu, ale także wypracowanie konkretnych narzędzi do jego zwalczania, ponieważ powstanie SIL Network Europe, czyli ogólnoeuropejska sieć pod patronatem wiceprzewodniczącej Parlamentu Europejskiego Evelyn Regner i premiera Nadrenii Północnej-Westfalii Hendrika Wüsta, która ma ułatwiać wymianę doświadczeń i dobrych praktyk między różnymi krajami i regionami.
Komisja Europejska wezwała do opracowania europejskiej strategii z planem działania przeciwko samotności, a celem jest zbudowanie bardziej odpornego i połączonego społeczeństwa, co pokazuje, że LONELY-EU to nie tylko projekt badawczy, ale realna próba stworzenia europejskiej polityki społecznej w obszarze, który do niedawna był całkowicie zaniedbywany.
Wielka Brytania pionierem. Ministerstwo samotności i lokalne fundusze
Wielka Brytania była pionierem w instytucjonalnym podejściu do samotności, już w 2018 roku powołując stanowisko ministra ds. samotności i opracowując pierwszą na świecie strategię walki z tym zjawiskiem, co było odpowiedzią na rosnącą świadomość, że samotność stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego i spójności społecznej. Brytyjskie podejście, choć krytykowane za niewystarczające finansowanie, wyznaczyło kierunek dla innych państw i stało się inspiracją dla podobnych inicjatyw w Europie i na świecie, a w 2026 roku Wielka Brytania kontynuuje walkę z samotnością poprzez różnorodne programy i inicjatywy.
Jednym z nich jest fundusz Know Your Neighbourhood, który w kwietniu 2025 roku został przedłużony do marca 2026 roku z dodatkowymi 4,5 miliona funtów, a fundusz ten inwestuje w wolontariat i walkę z samotnością w 27 najbardziej potrzebujących obszarach Anglii, przy czym łącznie zainwestowano w niego 30 milionów funtów.
Kolejnym narzędziem jest kampania Better Health: Every Mind Matters, która podnosi świadomość na temat samotności i redukuje związaną z nią stygmatyzację, a rząd brytyjski inwestuje również 400 milionów funtów w obiekty sportowe oraz 500 milionów funtów w poprawę infrastruktury dla młodzieży. Powstają także lokalne inicjatywy, takie jak kluby książki, grupy spacerowe i projekty społeczne, które mogą ubiegać się o dofinansowanie z 4-milionowego funduszu przeznaczonego na walkę z samotnością, co pokazuje, że brytyjskie doświadczenia wskazują na konieczność zarówno działań systemowych, jak i oddolnych inicjatyw lokalnych.
Japonia jako inspiracja. Minister ds. samotności i ustawa o izolacji
Wielokrotnie w europejskich debatach przywoływana jest Japonia, która jako jeden z pierwszych krajów na świecie powołała ministra ds. samotności, ponieważ w lutym 2021 roku premier Yoshihide Suga mianował Tetsushiego Sakamoto na stanowisko ministra ds. samotności i izolacji, a celem było przeciwdziałanie rosnącej liczbie samobójstw i izolacji społecznej, szczególnie wśród kobiet.
W kwietniu 2024 roku w Japonii weszła w życie ustawa o samotności i izolacji, która wprowadziła kompleksowe mechanizmy przeciwdziałania temu zjawisku, a Japonia jest jednym z ośmiu krajów na świecie z tak kompleksowymi działaniami, co pokazuje, że problem ten jest traktowany z najwyższą powagą.
Hiszpański minister Pablo Bustinduy, przedstawiając strategię swojego kraju, wyraźnie odwoływał się do japońskich doświadczeń, podkreślając, że bardzo niewiele państw na świecie podjęło interwencje w tej materii, co oznacza, że Japonia jest ważnym punktem odniesienia dla europejskich decydentów poszukujących skutecznych rozwiązań.
Japonia pokazuje, że walka z samotnością wymaga nie tylko doraźnych działań, ale także długofalowej strategii i zmian systemowych, ponieważ doświadczenia Japonii są szczególnie cenne dla Europy, która mierzy się z podobnymi wyzwaniami demograficznymi i społecznymi. Japoński model, łączący działania na poziomie centralnym z inicjatywami lokalnymi, może stanowić inspirację dla europejskich decydentów poszukujących skutecznych narzędzi przeciwdziałania izolacji społecznej, ponieważ łączy on podejście systemowe z elastycznością w dostosowywaniu działań do lokalnych warunków.
Nowa jakość polityki społecznej. Samotność jako wyzwanie dla demokracji
Walka z samotnością w Europie w 2026 roku to nie tylko kwestia pomocy jednostkom, ale także odpowiedź na głębsze problemy społeczne, takie jak erozja więzi wspólnotowych, kryzys zaufania i osłabienie demokracji, ponieważ Niemiecki Związek Miast i Gmin podkreśla, że walka z samotnością wzmacnia fundamenty demokracji, a w erze, gdy media społecznościowe nasilają indywidualizm i izolację, budowanie więzi społecznych staje się zadaniem szczególnie pilnym.
Hiszpański minister Bustinduy wskazuje, że przewlekłość samotności wynika z dziesięcioleci promowania indywidualizmu i konkurencji kosztem wspólnotowości, a nowe strategie mają być odpowiedzią na ten model, promując solidarność i spójność społeczną.
Europa stoi zatem przed wyzwaniem, które wykracza daleko poza kwestie zdrowotne, ponieważ samotność staje się jednym z kluczowych wyzwań dla polityki społecznej XXI wieku, obok ubóstwa, nierówności czy zmian demograficznych, a kraje takie jak Hiszpania, Niemcy, Szwecja i Wielka Brytania, a także Unia Europejska poprzez projekt LONELY-EU, podejmują działania, które mają na celu nie tylko leczenie skutków samotności, ale także przeciwdziałanie jej przyczynom. Powstają nowe instytucje, fundusze i strategie, które mają na celu budowanie bardziej odpornego i połączonego społeczeństwa, a to, czy te wysiłki przyniosą oczekiwane rezultaty, okaże się w nadchodzących latach, ale jedno jest już pewne, samotność przestała być tematem tabu i stała się przedmiotem poważnej debaty publicznej i konkretnych działań politycznych na niespotykaną dotąd skalę.
Fot. Pixabay