Z danych Instytutu Ochrony Środowiska – PIB wynika, że 55 procent urządzeń grzewczych z listy Zielonych Urządzeń i Materiałów nie ma przypisanego numeru EPREL, wymaganego przez prawo Unii Europejskiej. Branża ostrzega, że dopłaty do takich produktów mogą naruszać przepisy unijne i podważać wiarygodność programu Czyste Powietrze.

• Na liście ZUM znajduje się ponad 2,3 tysiąca kotłów na biomasę i ponad 800 pomp ciepła bez numeru rejestracyjnego EPREL, co oznacza, że część z nich może nie być dopuszczona do obrotu na rynku UE.
• Według organizacji branżowych PORT PC, SPIUG i APPLiA Polska finansowanie urządzeń bez wpisu w bazie EPREL stanowi naruszenie przepisów unijnych o etykietowaniu energetycznym i może skutkować odpowiedzialnością instytucji realizujących programy dopłat.
• Pomimo świadomości problemu instytucje publiczne nie wstrzymały dopłat, a jedynie wydłużyły termin na uzupełnienie wpisów do 15 grudnia 2025 roku, co branża ocenia jako działanie sprzeczne z wymogami UE.
• Brak wpisu w bazie EPREL może skutkować zakwestionowaniem wydatków z funduszy unijnych w projektach rozliczanych w ramach programu Czyste Powietrze oraz ryzykiem zwrotu części środków.
• Organizacje branżowe zapowiadają przekazanie raportu do UOKiK i domagają się natychmiastowego wstrzymania dopłat, publikacji listy urządzeń bez wpisu oraz pełnej weryfikacji listy ZUM jeszcze w 2025 roku.

Z opublikowanych przez Instytut Ochrony Środowiska – PIB danych wynika, że aż 75 proc. kotłów na biomasę oraz 30 proc. pomp ciepła znajdujących się na liście Zielonych Urządzeń i Materiałów (ZUM) – kluczowym narzędziu programu „Czyste Powietrze” – nie posiada numeru EPREL, czyli unijnego numeru rejestracyjnego wymaganego dla urządzeń objętych etykietowaniem energetycznym.

Zgodnie z przepisami rejestracja urządzeń grzewczych w bazie EPREL jest warunkiem dopuszczenia ich do obrotu na terenie Unii Europejskiej. Brak wpisu w tym systemie oznacza, że produkt nie spełnia wymogów formalnych, a tym samym nie może być objęty dofinansowaniem w ramach żadnego programu finansowanego ze środków publicznych – zarówno krajowych, jak i unijnych.

Sytuacja może mieć poważne konsekwencje dla beneficjentów programu „Czyste Powietrze”, którzy wybierając urządzenia spośród niezweryfikowanych pozycji, ryzykują utratę możliwości uzyskania wsparcia finansowego, a także dla producentów i dystrybutorów, którzy będą zobowiązani do uzupełnienia brakujących rejestracji w unijnej bazie.

Systemowe naruszenie prawa unijnego

Organizacje branżowe – Polska Organizacja Rozwoju Technologii Pomp Ciepła (PORT PC), Stowarzyszenie Producentów i Importerów Urządzeń Grzewczych (SPIUG) oraz Związek Pracodawców AGD i HVAC APPLiA Polska – alarmują, że brak wpisu urządzeń do unijnej bazy EPREL (European Product Registry for Energy Labelling) nie jest zwykłym uchybieniem formalnym, lecz poważnym naruszeniem prawa Unii Europejskiej w zakresie etykietowania energetycznego i wprowadzania produktów do obrotu.

Zgodnie z art. 12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1369, każdy produkt objęty obowiązkiem etykietowania energetycznego musi zostać zarejestrowany w bazie EPREL przed jego wprowadzeniem na rynek UE. Brak takiego wpisu oznacza, że dany produkt nie spełnia warunków dopuszczenia do sprzedaży.

Branża przypomina, że Lista ZUM, wykorzystywana przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej do kwalifikowania urządzeń w programie „Czyste Powietrze”, powinna obejmować wyłącznie produkty w pełni zgodne z przepisami unijnymi – w tym z obowiązkiem rejestracji w EPREL. W przeciwnym razie instytucje publiczne ryzykują utratę wiarygodności systemu dotacyjnego oraz mogą nieświadomie promować urządzenia, które formalnie nie są dopuszczone do obrotu na rynku europejskim.

– Dopłaty do urządzeń grzewczych bez wpisu w EPREL to finansowanie produktów, które nie mają prawa być sprzedawane na rynku UE. Taka sytuacja trwa od wielu miesięcy i nie została do dziś skutecznie naprawiona przez administrację publiczną – podkreśla Paweł Lachman, prezes PORT PC.

– Według analizy prawnej dostarczonej do MKIŚ, MRiT i NFOŚiGW przez organizacje branżowe na początku 2025 roku, finansowanie lub sprzedaż urządzeń bez wpisu do bazy EPREL nie są dopuszczalne w żadnym kraju UE i mogą skutkować odpowiedzialnością cywilną decydentów z instytucji realizujących programy wsparcia publicznego – czytamy w komunikacie.

Geneza problemu i brak skutecznego nadzoru

Od początku 2025 roku organizacje PORT PC, SPIUG oraz APPLiA Polska systematycznie apelowały do odpowiednich instytucji państwowych – Instytutu Ochrony Środowiska–Państwowego Instytutu Badawczego (IOŚ–PIB), Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) oraz Ministerstwa Klimatu i Środowiska (MKiŚ) – o pilną weryfikację i uzupełnienie danych dotyczących urządzeń grzewczych umieszczonych na liście ZUM, kwalifikującej je do dofinansowań.

Przez pierwsze miesiące roku instytucje te utrzymywały, że odpowiedzialność za wpis do bazy EPREL spoczywa wyłącznie na producentach i dystrybutorach urządzeń grzewczych, co oznaczało brak aktywnej kontroli ze strony NFOŚiGW i innych organów nad prawidłowością danych. Dopiero w marcu 2025 roku, po przedstawieniu szczegółowej analizy prawnej, która wskazywała na możliwość naruszenia przepisów prawa unijnego, nastąpiła zmiana stanowiska.

Obecnie obowiązujący regulamin przewiduje, że wszystkie produkty znajdujące się na liście ZUM muszą posiadać numer rejestracyjny w bazie EPREL do 15 grudnia 2025 roku, przy czym techniczny wpis powinien zostać dokonany do 10 listopada 2025 roku. Termin ten wyznacza ostateczną datę, do której producenci i dystrybutorzy muszą zapewnić zgodność swoich urządzeń z wymaganiami regulacyjnymi, aby mogły one nadal kwalifikować się do programów dofinansowania.

Mimo że instytucje publiczne były świadome skali problemu już od wielu miesięcy, zamiast czasowo wstrzymać finansowanie urządzeń, które nie posiadają numeru EPREL, zdecydowały się udzielić producentom i dystrybutorom dodatkowego okresu ponad pół roku na uzupełnienie wpisów, wyznaczając termin na 15 grudnia 2025 roku. Organizacje branżowe wskazują, że komunikat IOŚ–PIB z 31 października zawiera sformułowanie: „Aktualizacja wniosku po tym terminie wiąże się z ryzykiem czasowego zawieszenia urządzeń na liście”, które jest nieprecyzyjne i może wprowadzać w błąd, ponieważ prawo unijne nie przewiduje uznaniowości – brak wpisu do bazy EPREL oznacza, że produkt nie spełnia wymogów formalnych.

Po upływie wyznaczonego terminu produkty bez numeru EPREL nie powinny pozostawać na liście ZUM ani być finansowane w nowych projektach. Problem dotyczy nie tylko przyszłych inwestycji, ale również projektów już realizowanych lub w trakcie rozliczeń. W takich przypadkach brak wpisu urządzeń do EPREL może skutkować zakwestionowaniem kwalifikowalności wydatków podczas audytów środków unijnych, które finansują obecną transzę programu „Czyste Powietrze”, co może prowadzić do konieczności zwrotu części środków lub innych konsekwencji finansowych dla beneficjentów.

– Mówimy nie tylko o dotacjach, ale o wprowadzaniu na rynek tysięcy urządzeń, które nie spełniają podstawowych wymogów prawnych UE. W tej sytuacji instytucje publiczne i organy kontrolne mają obowiązek natychmiast reagować, by zapewnić równe traktowanie firm i ochronę konsumentów – mówi Wojciech Konecki, prezes Związku Pracodawców AGD i HVAC APPLiA Polska.

Dane mówią same za siebie

Według danych Instytutu Ochrony Środowiska – PIB z 31 października 2025 roku, na liście ZUM w bazie EPREL (European Product Registry for Energy Labelling), figurują obecnie 2 366 kotłów na biomasę oraz 802 pompy ciepła, które nie mają przypisanego numeru rejestracyjnego w systemie. Szacunki organizacji branżowych wskazują, że liczby te odpowiadają około 75 proc. wszystkich kotłów na biomasę zakwalifikowanych obecnie do dofinansowań w ramach programu „Czyste Powietrze” oraz 30 proc. pomp ciepła z tej listy.

Warto zaznaczyć, że brak numeru EPREL w rekordzie listy ZUM nie zawsze oznacza całkowity brak rejestracji w bazie EPREL, jednak w praktyce wskazuje na wysokie prawdopodobieństwo, że dane urządzenie nie zostało formalnie dopuszczone do obrotu na terenie Unii Europejskiej. Może to mieć bezpośredni wpływ na możliwość uzyskania dofinansowania w ramach bieżącej transzy programu „Czyste Powietrze”, ponieważ tylko urządzenia zarejestrowane w EPREL mogą być kwalifikowane do wsparcia finansowego.

– Mimo to takie urządzenia wciąż mogą otrzymywać finansowanie z publicznych środków w ramach programu „Czyste Powietrze”, co stanowi naruszenie zasad unijnych dotyczących przejrzystości i wydatkowania funduszy publicznych. To poważnie podważa wiarygodność systemu dopłat w programie „Czyste Powietrze” oraz nadzoru nad rynkiem urządzeń grzewczych w Polsce – czytamy w komunikacie PORT PC.

– Jeżeli dany produkt nie jest zarejestrowany w bazie EPREL, nie powinien być w ogóle sprzedawany – ani z dopłatą, ani bez niej. Baza EPREL została stworzona dla ochrony konsumentów, żeby produkty wprowadzane na rynek w krajach członkowskich UE odpowiadały ustalonym normom jakościowym.  Potrzebne jest natychmiastowe i konsekwentne egzekwowanie obowiązujących przepisów wobec wszystkich producentów i równe stosowanie prawa przez instytucje nadzorujące rynek – podkreśla Janusz Starościk, prezes Stowarzyszenia Producentów i Importerów Urządzeń Grzewczych (SPIUG).

Apel branży i zapowiedziane działania

PORT PC, SPIUG oraz Związek Pracodawców AGD i HVAC APPLiA Polska zapowiedziały niezwłoczne przekazanie raportu do UOKiK oraz innych odpowiednich organów nadzorujących. Raport ma wskazywać na systemowe naruszenia przepisów Unii Europejskiej dotyczących etykietowania energetycznego oraz wykorzystania środków publicznych do finansowania urządzeń, które nie spełniają wymogów dopuszczenia do obrotu.

Organizacje w swoim stanowisku domagają się przede wszystkim natychmiastowego wstrzymania dopłat dla urządzeń, które nie posiadają numeru EPREL, a także publikacji listy takich produktów wraz z podaniem nazw producentów i dystrybutorów. Ponadto oczekują pełnej weryfikacji listy ZUM przed końcem 2025 roku oraz podjęcia przez UOKiK działań kontrolnych wobec firm wprowadzających na rynek produkty niezgodne z obowiązującymi przepisami.

Dodatkowo organizacje zwracają się do Ministerstwa Klimatu i Środowiska (MKiŚ) oraz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) o przedstawienie planu działań naprawczych oraz raportu z weryfikacji listy ZUM jeszcze przed końcem bieżącego roku, co ma zapewnić przestrzeganie obowiązujących regulacji i skuteczną ochronę konsumentów.

− Musimy mieć pewność, że lista ZUM odzyska wiarygodność i stanie się rzetelnym źródłem informacji o produktach rzeczywiście spełniających wymagania prawne i techniczne Unii Europejskiej – podkreślają wspólnie organizacje. − Egzekwowanie obowiązku wpisu do bazy EPREL to nie tylko formalność, lecz fundament uczciwej konkurencji i bezpieczeństwa konsumentów w całej Unii Europejskiej. 

Źródło: PORT PC