UE wciąż zależy od Chin w kluczowych surowcach jak lit i REE, a recykling nie przekracza 1–20 proc., co blokuje cele zielonej transformacji.
- Recykling pierwiastków krytycznych w UE pozostaje na poziomie poniżej 1 proc. dla REE, uniemożliwiając osiągnięcie celów CRMA 2030.
- Europa importuje niemal wszystkie ciężkie REE i magnesy trwałe z Chin, które kontrolują 95 proc. globalnego wydobycia i 90 proc. rafinacji.
- ReSourceEU mobilizuje 3 mld euro na strategiczne projekty w magnesach trwałych, bateriach i materiałach obronnych, ale biurokracja i brak popytu ograniczają skalę zmian.
- Ograniczenia eksportowe Chin z 2025 roku spowodowały spadki dostaw o 75 proc., podkreślając wrażliwość UE w sektorze EV, OZE i obronności.
- Masowe inwestycje, mandaty i zachęty do recyklingu oraz dywersyfikacja dostaw są kluczowe, aby UE nie stała się „ofiarnym kosztem” globalnych napięć handlowych.
Styczeń 2026 roku ujawnia zależność Europy od importu kluczowych surowców potrzebnych do transformacji energetycznej i przemysłowej. Kontynent wciąż niemal całkowicie polega na dostawach miedzi, litu oraz metali ziem rzadkich z Chin, gdzie poziom recyklingu tych materiałów waha się od 1 do 20 procent. Przyjęte w ramach Critical Raw Materials Act (CRMA) cele zakładają osiągnięcie 25-procentowego udziału surowców pochodzących z recyklingu do 2030 roku, jednak osiągnięcie tego wyniku wymaga znacznych zmian w systemie gospodarowania odpadami i surowcami.
Plan ReSourceEU, przyjęty 3 grudnia 2025 roku, przeznacza 3 miliardy euro na strategiczne projekty związane z surowcami krytycznymi. Jednak ograniczenia w zakresie finansowania oraz obowiązujące regulacje utrudniają wprowadzanie szeroko zakrojonych zmian strukturalnych. Komisarz Stéphane Séjourné wskazał, że firmy muszą dywersyfikować swoje źródła dostaw w odpowiedzi na ograniczenia eksportowe wprowadzone przez Chiny w 2025 roku, grożąc przy tym prawnymi konsekwencjami w przypadku braku dostosowania.
Takie zależności mają wpływ na bezpieczeństwo dostaw surowców dla przemysłu pojazdów elektrycznych, odnawialnych źródeł energii oraz sektora obronnego. Ponadto utrudniają realizację założeń dekarbonizacji i osiągnięcie autonomii strategicznej Unii Europejskiej w zakresie kluczowych materiałów potrzebnych do transformacji energetycznej i przemysłowej.
Zależność UE od Chin
Europa w dużej mierze zależy od importu pierwiastków ziem rzadkich oraz większości litu, grafitu, niklu i manganu, przy czym dominującym dostawcą pozostają Chiny. Państwo to kontroluje około 95 procent globalnej produkcji REE i 90 procent procesów rafinacji, a UE pozyskuje z Chin 100 procent ciężkich REE oraz 98 procent magnesów trwałych. Chiny rozwijały swoją pozycję w tym sektorze przez wiele lat, inwestując w projekty wydobywcze i przetwórcze, podczas gdy Europa zlecała te procesy poza swoimi granicami.
W 2025 roku Chiny wprowadziły dwie fale ograniczeń eksportowych REE. Pierwsza, w kwietniu, objęła siedem metali i magnesy, druga, w październiku, kolejne pięć pierwiastków. Druga fala była zawieszona do listopada 2026 roku na mocy porozumienia między USA a Chinami. Pierwsza fala doprowadziła jednak do spadku dostaw o 75 procent i wstrzymania produkcji w Europie, ujawniając słabości w łańcuchach dostaw dla branż takich jak pojazdy elektryczne, odnawialne źródła energii i sektor obronny.
– Firmy muszą przestać kupować wyłącznie chińskie produkty – powiedział komisarz Séjourné.
Porozumienie między USA a Chinami, które opóźniało ograniczenia eksportowe, nie jest trwałe. W konsekwencji Europa pozostaje w sytuacji, w której skutki tych napięć handlowych mogą dotknąć przemysł i sektory strategiczne na jej terytorium.
Cele CRMA ambitne, lecz trudne do osiągnięcia
Critical Raw Materials Act (CRMA) z 2024 roku wyznacza konkretne cele dotyczące rynku surowców krytycznych w Unii Europejskiej na 2030 rok. Ustalono, że UE powinna osiągnąć 10 procent wydobycia, 40 procent przetwarzania oraz 25 procent recyklingu tych surowców. Ponadto w przepisach określono limit 65 procent zależności od jednego kraju trzeciego, co ma ograniczyć koncentrację źródeł importu.
Projekty strategiczne w sektorze surowców krytycznych otrzymują uproszczone procedury pozwoleniowe oraz dostęp do finansowania, jednak proces wdrażania jest powolny. Wiele projektów zostało porzuconych z powodu utrudnień biurokratycznych oraz sporów środowiskowych, co spowalnia realizację założonych celów. Recykling pozostaje najsłabszym elementem całego łańcucha – obecnie poziom odzysku pierwiastków ziem rzadkich (REE) nie przekracza jednego procenta, mimo że istnieje potencjał w tym obszarze. Brak zorganizowanego systemu zbierania odpadów bogatych w surowce oraz wysokie koszty recyklingu hamują rozwój tej części gospodarki.
W odpowiedzi na te wyzwania uruchomiono inicjatywę ReSourceEU, której celem jest wzmocnienie recyklingu surowców krytycznych. Program przewiduje nabory projektów o wartości 593 mln euro w ramach Horyzontu Europa oraz 100 mln euro w Europejskiej Radzie Innowacji. Dodatkowo wprowadzono ograniczenia w eksporcie złomu magnetycznego.
Realizacja celów CRMA wymaga masowych inwestycji szacowanych na ponad 10 mld euro oraz zmian w zamówieniach publicznych, które mają premiować korzystanie z różnorodnych i zdywersyfikowanych źródeł surowców.
PrzyspieszenieReSourceEU, lecz ograniczone środki
ReSourceEU, przyjęty 3 grudnia 2025 roku, przewiduje mobilizację 3 mld euro w ciągu 12 miesięcy na wybrane segmenty priorytetowe, w tym magnesy trwałe, baterie oraz materiały obronne. Finansowanie obejmuje różne źródła, takie jak pożyczki Europejskiego Banku Inwestycyjnego, Fundusz Innowacji oraz projekty konkretne, w tym Vulcan Energy dotyczący litu czy Malmbjerg związany z molibdenem. Centrum Koordynacyjne zostało powołane do konsolidowania informacji, finansowania oraz działań matchmakingowych pomiędzy uczestnikami projektów.
Inicjatywa wprowadza wymóg warunkowości, zgodnie z którym wspierane projekty muszą zapewniać dostawy dla Unii Europejskiej oraz dbać o dywersyfikację źródeł. ReSourceEU ogranicza eksport złomu i wprowadza obowiązek etykietowania zawartości pochodzącej z recyklingu. Jednocześnie wiele narzędzi pozostaje orientacyjnych i zależy od współpracy państw członkowskich oraz sektora prywatnego.
Program ReSourceEU wykorzystuje istniejące ramy regulacyjne, jednak brakuje w nim mechanizmów wiążących, które pozwalałyby na stabilizację cen lub wspólne zakupy na poziomie Unii. Sukces inicjatywy w dużej mierze zależy od koordynacji krajowych funduszy i przekazania odpowiednich uprawnień na szczebel unijny. Celem programu jest stworzenie systemu wspierania projektów w sposób skoordynowany i umożliwiający śledzenie realizacji finansowania oraz dostaw w ramach Unii.
Wyzwania recyklingu
Recykling materiałów do systemów CRM napotyka na szereg ograniczeń. Wysokie koszty przetwarzania, niepewny odbiór oraz ograniczony popyt powodują, że przedsiębiorstwa częściej sięgają po pierwotne surowce importowane z Chin, gdzie są one tańsze. Rynek wtórny nie rozwija się w pełni z powodu braku obowiązkowej zawartości materiałów recyklingowanych w produkcie końcowym oraz braku premii cenowej dla materiałów pochodzących z recyklingu.
Niektóre projekty europejskie, takie jak Caremag we Francji czy HyProMag w Niemczech, prowadzą działania na rzecz skalowania recyklingu magnesów. Jednak dostępne wolumeny materiałów po zakończeniu cyklu życia urządzeń będą możliwe dopiero po 2035 roku. Prognozy wskazują, że do 2040 roku recykling pierwiastków ziem rzadkich (REE) może osiągnąć około 10 tysięcy ton rocznie, przy czym rozwój tego sektora wymaga wprowadzenia obowiązków i zachęt regulacyjnych.
Wdrażanie ograniczeń eksportu złomu oraz obowiązek ujawniania zawartości materiałów pochodzących z recyklingu stanowią kroki umożliwiające poprawę funkcjonowania rynku wtórnego. Bez wprowadzenia systemowych mechanizmów stymulujących popyt, tempo zmian w sektorze recyklingu pozostanie ograniczone, a wykorzystanie wtórnych surowców będzie utrzymywało się na stosunkowo niskim poziomie.
