Europejskie wydatki na obronność wzrosły z 189 mld euro w 2015 do 381 mld euro w 2025, a do 2030 roku sięgną 800 mld euro. Pytanie brzmi: czy te pieniądze zreindustrializują kontynent, czy tylko wypełnią dziury w magazynach? Rozdrobnione łańcuchy dostaw, brak amunicji i uzależnienie od Chin w kluczowych surowcach stoją na przeszkodzie.
- Brakuje mocy produkcyjnych. Ukraina potrzebuje 75 tys. pocisków miesięcznie, Europa produkuje 15 tys. To symbol szerszego problemu – lata cięć i brak długoterminowych kontraktów sprawiły, że przemysł obronny nie nadąża za zamówieniami. Niedobór wykwalifikowanych pracowników i uzależnienie od Chin (german, pierwiastki ziem rzadkich) dodatkowo komplikują sytuację.
- Brakuje mocy produkcyjnych. Ukraina potrzebuje 75 tys. pocisków miesięcznie, Europa produkuje 15 tys. To symbol szerszego problemu – lata cięć i brak długoterminowych kontraktów sprawiły, że przemysł obronny nie nadąża za zamówieniami. Niedobór wykwalifikowanych pracowników i uzależnienie od Chin (german, pierwiastki ziem rzadkich) dodatkowo komplikują sytuację.
- Polska wydaje 4 proc. PKB na obronę i może stać się motorem reindustrializacji regionu.Według SIPPI kraj osiągnie 5 proc. PKB już w 2026 roku. Konsorcjum PGZ-NAREW buduje kompetencje w produkcji kluczowych komponentów, a Europa Środkowo-Wschodnia przestaje być peryferiami – ale skala wciąż pozostaje niewystarczająca.
Europa nie weszła w fazę przezbrojenia z impetem chaotycznych, nieskoordynowanych zakupów. Przeciwnie – Bruksela zbudowała skomplikowany, wielopoziomowy system instrumentów finansowych i regulacyjnych, który ma nadać procesowi ramy i kierunek. Najważniejszym instrumentem średnioterminowym jest Europejski Program Przemysłu Obronnego, rozporządzenie 2025/2643, które weszło w życie 29 grudnia 2025 roku. EDIP jest spadkobiercą i kontynuatorem wcześniejszych, doraźnych mechanizmów: ASAP wspierającego produkcję amunicji, EDIRPA dla wspólnych zamówień i SAFE dla bezpieczeństwa Europy. Jego budżet na lata 2025-2027 wynosi 1,5 mld euro.
EDIP opiera się na sześciu filarach. Program wzmocnienia europejskiej bazy technologiczno-przemysłowej obronności to fundament całej konstrukcji. Instrument wsparcia Ukrainy ma dedykowany budżet na integrację ukraińskiego przemysłu zbrojeniowego z rynkiem europejskim. Europejskie projekty obronne wspólnego interesu tworzą ramy dla strategicznych, wielonarodowych inicjatyw przemysłowych. Europejski mechanizm sprzedaży wojskowej ułatwia transakcje między państwami członkowskimi. Struktury europejskich programów zbrojeniowych to nowe narzędzie współpracy dla państw chcących wspólnie rozwijać systemy uzbrojenia. Reżim kryzysowy rynku wewnętrznego wprowadza procedury na wypadek nagłych niedoborów kluczowych produktów obronnych.
Plan prac EDIP na lata 2026-2027 został zatwierdzony przez Komisję Europejską pod koniec marca 2026 roku. Na zwiększenie produkcji kluczowych komponentów – systemów antydronowych, rakiet, amunicji, w tym 260 mln euro dla Ukrainy – przeznaczono 700 mln euro. Na wspólne projekty przemysłowe z udziałem Norwegii i Ukrainy w ramach EDPCI przeznaczono 325 mln euro. Na wspólne zamówienia – systemy antydronowe, obrona powietrzna, systemy lądowe i morskie, maksymalnie 20 mln euro na projekt – przeznaczono 240 mln euro. Fundusz na rzecz przyspieszenia transformacji łańcuchów dostaw obronnych, który wspiera startupy i małe i średnie przedsiębiorstwa w formie equity, otrzymał 100 mln euro. Program BraveTech EU dla ukraińskiego i europejskiego przemysłu to 35,3 mln euro. Pierwsze zaproszenia do składania wniosków w ramach EDIP uruchomiono 31 marca 2026 roku – pieniądze zaczynają płynąć.
EDIP to jednak tylko wierzchołek góry lodowej. Znacznie większym instrumentem jest SAFE, czyli Security Action for Europe – 150 mld euro przeznaczonych na wspólne zamówienia sprzętu obronnego, finansowanych przez obligacje emisji Komisji Europejskiej. To kwota, która ma realną szansę przekształcić europejski przemysł. SAFE różni się od EDIP skalą i charakterem. Podczas gdy EDIP finansuje projekty badawcze, pilotażowe i integracyjne, SAFE to bezpośrednie pieniądze na zakupy – czołgów, systemów artyleryjskich, samolotów, rakiet. Został zaprojektowany jako odpowiedź na palące potrzeby uzupełnienia wyczerpanych zapasów i budowy nowych zdolności. Co istotne, SAFE jest otwarty nie tylko dla państw członkowskich UE, ale także dla Kanady, co jest sygnałem szerszej strategii angażowania partnerów spoza Unii w europejską bazę przemysłową.
Niemcy uchylają hamulec zadłużenia. 500 mld euro na infrastrukturę i obronność
Trzecim, może najważniejszym filarem, są zmiany w europejskich regułach fiskalnych. W marcu 2026 roku Niemcy usunęły konstytucyjny hamulec zadłużenia, uwalniając 500 mld euro na inwestycje w infrastrukturę i obronność. Na poziomie unijnym, Pakt Stabilności i Wzrostu został zinterpretowany w sposób pozwalający państwom członkowskim na zwiększenie wydatków obronnych o 1,5 proc. PKB bez uruchamiania procedury nadmiernego deficytu. Dla Niemiec oznacza to teoretyczną możliwość dodatkowych 60 mld euro rocznie na zbrojenia, finansowanych z długu. Ta asymetryczna militaryzacja polityki fiskalnej – gdzie zbrojenia są finansowane z długu, a inwestycje cywilne podlegają restrykcyjnej oszczędności – rodzi jednak pytania o trwałość i społeczne koszty tego modelu.
Europejska baza przemysłowa jest dziś głęboko rozdrobniona. Według analiz McKinsey, w łańcuchach dostaw sektora obronnego istnieją setki małych, wyspecjalizowanych firm, które często nie współpracują ze sobą, powielają wysiłki i nie osiągają skali. To rozdrobnienie ma swoje korzenie w narodowych priorytetach i protekcjonizmie – każde państwo chce utrzymać własnych krajowych championów, co prowadzi do dublowania zdolności i braku interoperacyjności. Jak wynika z analizy EuroDéfense, formuły, które doprowadziły do sukcesów Airbusa i MBDA, muszą być respektowane: wspólne zobowiązania państw i przemysłu, innowacje napędzane przez rynek, konsolidacja popytu przez wspólne programy i zamówienia, konsolidacja podaży, integracja, konkurencyjne łańcuchy dostaw, eksport.
9 mld euro rocznie oszczędności z konsolidacji łańcuchów dostaw
McKinsey zidentyfikowało cztery szczególnie rozdrobnione segmenty łańcuchów dostaw, w których konsolidacja mogłaby przynieść największe korzyści. Zaawansowane materiały – kompozyty, ceramika, szkło specjalistyczne, stopy, materiały stealth – to segment, w którym roczne oszczędności mogłyby wynieść 2,8 mld euro. Elektronika obronna i systemy C4ISR – dowodzenia, walka elektroniczna, sensory, radiostacje, komponenty elektryczne – to kolejne 2,7 mld euro oszczędności. Komponenty mechaniczne dual-use – przekładnie, łożyska, układy hydrauliczne, elementy złączne – to 2,6 mld euro. Komponenty dla przestrzeni kosmicznej – struktury, elektronika, podsystemy satelitarne – to 0,4 mld euro. Łącznie konsolidacja w tych czterech segmentach mogłaby uwolnić około 9 mld euro rocznych oszczędności – kwotę wyższą niż budżety obronne 24 z 30 europejskich państw NATO. Skumulowane do 2030 roku oszczędności sięgnęłyby około 45 mld euro – mniej więcej tyle, ile wynosi włoski budżet obronny w 2025 roku. McKinsey wskazuje, że około trzy czwarte wartości dodanej w europejskich łańcuchach dostaw obronnych powstaje na poziomie Tier 2 i Tier 3 – czyli u wyspecjalizowanych dostawców komponentów, a nie u integratorów końcowych. To oznacza, że nawet niewielka konsolidacja na niższych poziomach łańcucha wartości może mieć nieproporcjonalnie duży wpływ na cały sektor.
Rheinmetall ma portfel zamówień 63 mld euro. Ale braki są dramatyczne
Niemiecki Rheinmetall miał w pierwszym kwartale 2025 roku portfel zamówień o wartości 63 mld euro – ponad dwukrotnie więcej niż przed rosyjską inwazją. Szacuje się, że europejski wolumen zamówień obronnych wzrośnie do około 300 mld euro do 2030 roku. Ten napływ gotówki tworzy miejsca pracy. Według Instytutu Badań nad Zatrudnieniem, wzrost wydatków obronnych o pół punktu procentowego PKB może stworzyć lub zabezpieczyć od 100 do 200 tys. miejsc pracy. W samych Niemczech, gdzie w 2024 roku zlikwidowano około 100 tys. miejsc pracy w przemyśle, sektor obronny staje się jednym z nielicznych obszarów rekrutacji.
Jednak napływ zamówień odsłonił również dramatyczne wąskie gardła. Najbardziej jaskrawym przykładem jest produkcja amunicji artyleryjskiej. Ukraina zużywa około 75 tys. pocisków miesięcznie, podczas gdy europejska, zwiększona produkcja ledwie przekracza 10-15 tys. miesięcznie. Podobne braki dotyczą systemów obrony powietrznej, dronów i pojazdów opancerzonych. Przyczyny są złożone. Rozdrobnione łańcuchy dostaw – wiele komponentów jest produkowanych przez pojedyncze, małe firmy, które nie są w stanie szybko zwiększyć wydajności. Brak wyspecjalizowanych dostawców w Europie – dla niektórych kluczowych materiałów, jak german niezbędny do noktowizji i systemów na podczerwień, Europa jest całkowicie uzależniona od Chin. Niedobór wykwalifikowanych pracowników – dekady cięć i brak inwestycji w kształcenie w tej branży spowodowały, że mimo ogromu zamówień brakuje inżynierów i techników. Niechęć do inwestycji bez długoterminowych gwarancji – europejskie firmy obronne, wytresowane przez lata politycznej niepewności, często wahają się przed inwestowaniem w nowe moce bez wieloletnich, wiążących zobowiązań.
Paradoks przezbrojenia
Paradoks europejskiego przezbrojenia polega na tym, że próba uniezależnienia się od Stanów Zjednoczonych w dziedzinie bezpieczeństwa pogłębiła uzależnienie od amerykańskiego przemysłu w krótkim terminie. Polska podpisała kontrakty na setki czołgów Abrams, samolotów F-35 i śmigłowców Apache, wzmacniając amerykańską, a nie europejską, bazę przemysłową. Nawet tam, gdzie wybierane są europejskie systemy, jak niemieckie wozy bojowe Puma czy europejskie pociski przeciwlotnicze, kluczowe podsystemy – czujniki, procesory, oprogramowanie – często pochodzą z USA.
Jeszcze większym problemem są surowce krytyczne. Jak wynika z analiz, przetwarzanie germanu – metalu niezbędnego do produkcji systemów noktowizyjnych i na podczerwień – jest zmonopolizowane przez Chiny. Podobnie sytuacja wygląda z pierwiastkami ziem rzadkich, niezbędnymi do produkcji magnesów trwałych w silnikach i czujnikach. Europa może produkować własne rakiety, ale bez chińskich surowców nie będą one w stanie widzieć.
Komisja Europejska wprowadza mechanizmy preferencji dla europejskich dostawców. W ramach SAFE, komponenty spoza Europy nie mogą przekraczać 35 proc. szacowanego kosztu produktu końcowego. EDIP i inne programy wymagają, aby beneficjenci byli zarejestrowani i prowadzili działalność w UE lub krajach stowarzyszonych. Jednak eksperci z EuroDéfense ostrzegają, że Komisja Europejska ma chroniczną ślepotę na stronę podażową, koncentrując się wyłącznie na regulacjach i konkurencji wewnątrzeuropejskiej, zamiast na budowaniu światowej klasy championów. Przypominają, że sukces Airbusa i MBDA opierał się na konsolidacji – a nie na ochronie narodowych, rozdrobnionych struktur.
Military Keynesianism. Zbrojenia jako stymulacja gospodarki – ale czy to zdrowe?
Konceptualnym fundamentem europejskiego przezbrojenia jest military Keynesianism – teoria ekonomiczna, zgodnie z którą wydatki na zbrojenia mogą działać stymulująco na zagregowany popyt, podobnie jak inwestycje w infrastrukturę cywilną. Zwolennicy tego modelu wskazują na wymierne efekty: Rheinmetall i inni producenci zatrudniają tysiące nowych pracowników, a regiony przemysłowe, które traciły miejsca pracy, odnotowują ożywienie. W Niemczech, gdzie przemysł motoryzacyjny i maszynowy przechodzą głęboką transformację, zbrojenia stają się buforem łagodzącym skutki dekarbonizacji i cyfryzacji.
Krytycy zwracają jednak uwagę na fundamentalną wadę tego modelu: wydatki na zbrojenia nie zwiększają produktywności gospodarki w długim okresie w takim stopniu, jak inwestycje w edukację, badania czy infrastrukturę cywilną. Przekierowanie miliardów euro na czołgi i rakiety odbywa się kosztem inwestycji w zieloną energię, opiekę zdrowotną czy szkolnictwo wyższe.
Co więcej, Europa praktykuje asymetryczny military Keynesianism: zbrojenia finansowane są z długu, podczas gdy inwestycje cywilne podlegają restrykcyjnej polityce oszczędności. W Niemczech uruchomiono 500 mld euro na infrastrukturę i obronność, ale hamulec zadłużenia dla wydatków socjalnych pozostał w mocy. To rodzi pytanie o społeczne priorytety i długoterminową stabilność modelu.
Polska stała się laboratorium europejskiego przezbrojenia. Od 2022 roku wydatki obronne kraju sięgnęły blisko 150 mld euro, czyli ponad 4 proc. PKB. Według SIPRI, Polska może osiągnąć nowy cel NATO wynoszący 5 proc. PKB już w 2026 roku. Co ważniejsze, Polska nie tylko kupuje – produkuje i współpracuje. Zainwestowała w partnerstwa z Koreą Południową – czołgi K2, haubice K9, samoloty FA-50 – ale także w budowę własnych zdolności, w tym w program Narew, czyli system obrony powietrznej krótkiego zasięgu, i Wisła, czyli Patriot. W ramach konsorcjum PGZ-NAREW polskie zakłady – MESKO, Huta Stalowa Wola, PIT-Radwar – zdobywają kompetencje w produkcji kluczowych komponentów.
Europa Środkowo-Wschodnia, dawniej postrzegana jako peryferia europejskiego przemysłu obronnego, dziś staje się jego centrum. Polska, Czechy, Słowacja i państwa bałtyckie nie tylko zwiększają wydatki, ale także przyciągają inwestycje zachodnich firm, które chcą produkować bliżej wschodniej flanki NATO.
3 scenariusze. Od zielono-atomowego renesansu po militaryzację bez modernizacji
Przed Europą stoją trzy możliwe scenariusze. W scenariuszu optymistycznym wydatki na zbrojenia stają się katalizatorem szerszej reindustrializacji. Konsolidacja łańcuchów dostaw, wymuszona przez EDIP i SAFE, prowadzi do powstania kilku europejskich championów, zdolnych konkurować z amerykańskim Lockheed Martinem czy chińskim CSSC. Inwestycje w technologie dual-use – obronne i cywilne – w materiały kompozytowe, elektronikę, sensory, systemy AI, przyspieszają innowacje także w sektorze cywilnym. Deficyt wykwalifikowanych pracowników jest adresowany przez programy przekwalifikowania i migrację.
W scenariuszu pośrednim, bardziej prawdopodobnym, europejski przemysł obronny pozostaje rozdrobniony i uzależniony od USA w zakresie kluczowych podsystemów oraz od Chin w zakresie surowców. Mimo zwiększonych wydatków, duża część wartości dodanej trafia poza Europę. Konsolidacja postępuje powoli, blokowana przez narodowe interesy i protekcjonizm. Przemysł obronny staje się wyspą dobrobytu w morzu deindustrializacji, ale nie ciągnie za sobą reszty gospodarki.
W scenariuszu pesymistycznym wydatki na zbrojenia wypierają inwestycje w edukację, badania i zieloną transformację. Europa wpada w pułapkę military Keynesianism – krótkoterminowy impuls zastępuje długoterminowy wzrost. Gdy fala zamówień wygasa, co może nastąpić po 2030 roku, gdy zapasy zostaną uzupełnione, przemysł obronny kurczy się, pozostawiając po sobie wypaczoną, uzależnioną od dotacji strukturę.
Czy zbrojenia zreindustrializują Europę?
Europa znajduje się w punkcie zwrotnym. Wydatki na obronność wzrosły ponad dwukrotnie w ciągu dekady – z 189 mld euro w 2015 roku do 381 mld euro w 2025 roku. Do 2030 roku państwa NATO w Europie mają wydać na obronność łącznie 800 mld euro – o 300 mld więcej niż w 2025 roku. To kwoty, które mogą realnie przekształcić europejski przemysł. Czy jednak zbrojenia staną się trwałym motorem reindustrializacji? Odpowiedź zależy od tego, czy Europie uda się pokonać trzy wyzwania. Po pierwsze, konsolidacja łańcuchów dostaw – bez przejścia od narodowych, rozdrobnionych struktur do zintegrowanego, europejskiego systemu produkcji, skala pozostanie niewystarczająca. Po drugie, uwolnienie od zależności – w zakresie kluczowych technologii, jak elektronika i sensory, i surowców, jak pierwiastki ziem rzadkich i german, Europa musi zbudować własne zdolności lub zabezpieczyć alternatywne źródła. Po trzecie, zrównoważenie military Keynesianism – wydatki na zbrojenia nie mogą odbywać się kosztem inwestycji w edukację, badania i transformację cywilną. Model asymetrycznego finansowania – dług na zbrojenia, oszczędności na wszystko inne – nie jest trwały.
Opracowano na podstawie: rozporządzenia EDIP 2025/2643, planu prac EDIP na lata 2026-2027, analiz McKinsey, raportów EuroDéfense, danych SIPRI, informacji o Rheinmetall, programie SAFE, decyzjach niemieckiego rządu, wypowiedzi ambasadora USA przy UE oraz doniesień o polskich programach zbrojeniowych.
Fot. Unsplash.