To jedno z najczęściej zadawanych pytań w kontekście budowy pierwszej elektrowni jądrowej w Polsce, która ma powstać w lokalizacji Lubiatowo–Kopalino na Pomorzu, a jej uruchomienie planowane jest na lata 30. XXI wieku. Nie ma chyba sensu mówić, że aktualna data uruchomienia pierwszego bloku to 2036 rok, bo w perspektywie najbliższej dekady to się może jeszcze zmienić. My już teraz pytamy: gdzie trafi zużyte paliwo? Czy będzie składowane na miejscu? I czy lokalizacja takiego obiektu jest już znana? Na dziś odpowiedź jest prosta – konkretnej lokalizacji jeszcze nie ma. Jak podkreślają Polskie Elektrownie Jądrowe, decyzja w tej sprawie nie należy do inwestora, lecz do strony rządowej. Spółka odpowiada za budowę elektrowni, natomiast wybór miejsca i budowa składowiska odpadów promieniotwórczych pozostają w kompetencjach państwa.

• Proces postępowania z wypalonym paliwem jądrowym jest etapowy i precyzyjnie określony. Bezpośrednio po wyjęciu z reaktora paliwo trafia do basenów na terenie elektrowni, gdzie przez kilka lat jest chłodzone. Następnie przenoszone jest do specjalnych przechowalników, które są projektowane tak, aby pomieścić całość powstającego surowca w perspektywie czasowej – nie jest to jednak rozwiązanie docelowe. Jak podkreślają Polskie Elektrownie Jądrowe, decyzja o ostatecznej lokalizacji należy do strony rządowej, nie do inwestora.
• Docelowym rozwiązaniem dla odpadów wysokoaktywnych będzie głębokie składowisko zlokalizowane w odpowiednich formacjach geologicznych, które zapewniają naturalną izolację. Zgodnie z międzynarodowym konsensusem naukowym jest to obecnie uznawane za najbezpieczniejszą metodę długoterminowego składowania. Polskie regulacje wymagają, aby taka lokalizacja charakteryzowała się naturalnymi barierami geologicznymi o właściwościach izolacyjnych – co oznacza, że nie może powstać w dowolnym miejscu.
• W Polsce funkcjonuje już składowisko odpadów promieniotwórczych w Różanie na Mazowszu, ale jest ono przeznaczone wyłącznie dla odpadów nisko- i średnioaktywnych pochodzących z medycyny, przemysłu i badań naukowych. Zużyte paliwo jądrowe z elektrowni stanowi zupełnie inną kategorię i wymaga znacznie bardziej zaawansowanych, długoterminowych rozwiązań, które dopiero są w fazie poszukiwań. Kwestia wyboru lokalizacji głębokiego składowiska pozostaje jednym z kluczowych, nierozstrzygniętych elementów polskiego programu jądrowego.

Wbrew obawom części opinii publicznej, wypalone paliwo jądrowe nie będzie składowane na stałe przy elektrowni. Jak informują Polskie Elektrownie Jądrowe, wypalone paliwo jądrowe nie będzie składowane na terenie elektrowni. Może tam przebywać wyłącznie czasowo – do momentu przekazania go do odpowiednio przygotowanego głębokiego składowiska. Proces wygląda etapowo i jest precyzyjnie zaplanowany, by zapewnić bezpieczeństwo zarówno dla pracowników, jak i dla mieszkańców okolicznych terenów.

Bezpośrednio po wyjęciu z reaktora paliwo trafia do specjalnych basenów, gdzie przez kilka lat jest chłodzone. To nie są zwykłe baseny – to ogromne, kilkunastometrowe zbiorniki wypełnione wodą, która pełni funkcję chłodziwa i jednocześnie osłony biologicznej. Woda pochłania promieniowanie, pozwalając na bezpieczne operowanie nad zanurzonym paliwem. Po kilku latach, gdy radioaktywność i temperatura paliwa spadną do bezpieczniejszego poziomu, elementy paliwowe są przenoszone do specjalnych przechowalników na terenie elektrowni.

Te instalacje są projektowane tak, aby pomieścić całe wypalone paliwo powstające w trakcie pracy bloków – ale tylko w perspektywie czasowej, a nie jako rozwiązanie docelowe. W praktyce oznacza to, że elektrownia jądrowa jest przygotowana na przechowywanie własnych odpadów przez okres eksploatacji, a nawet kilkadziesiąt lat po jej wyłączeniu. To rozwiązanie stosowane na całym świecie – od Francji przez Stany Zjednoczone po Koreę Południową – i uznawane za bezpieczne, pod warunkiem że obiekt jest projektowany z myślą o takim scenariuszu.

Głębokie składowisko. Ostateczne rozwiązanie dla odpadów wysokoaktywnych

Ostatecznym miejscem przechowywania ma być tak zwane głębokie składowisko odpadów promieniotwórczych. Tego typu obiekty lokalizuje się w odpowiednich formacjach geologicznych, które zapewniają naturalną izolację. Zgodnie z międzynarodowym konsensusem naukowym jest to obecnie uznawane za najbezpieczniejszą metodę długoterminowego składowania odpadów wysokoaktywnych. Idea jest prosta: zamiast polegać wyłącznie na inżynierskich barierach, wykorzystuje się to, co natura dała przez miliony lat – stabilne, nieprzepuszczalne skały, które izolują odpady od środowiska przez setki tysięcy lat.

Polska regulacja jasno określa warunki dla takiej lokalizacji, w tym konieczność występowania naturalnych barier geologicznych o właściwościach izolacyjnych – podkreśla spółka PEJ. To oznacza, że składowisko nie może powstać w dowolnym miejscu – musi spełniać bardzo rygorystyczne kryteria geologiczne i bezpieczeństwa. Potencjalne lokalizacje są badane pod kątem stabilności tektonicznej, przepuszczalności skał, głębokości wód gruntowych i wielu innych parametrów.

Proces wyboru lokalizacji jest długotrwały i skomplikowany. W krajach, które mają już takie składowiska lub są blisko ich uruchomienia, jak Finlandia, Szwecja czy Francja, poszukiwania trwały kilkadziesiąt lat. W Finlandii, która jako pierwsza na świecie buduje głębokie składowisko Onkalo, decyzja o lokalizacji zapadła po ponad 20 latach badań i konsultacji społecznych. W Polsce proces ten dopiero się zaczyna i nie ma co spodziewać się szybkich rozstrzygnięć.

Składowisko, które już działa, ale dla innego rodzaju odpadów

W Polsce funkcjonuje już jedno składowisko odpadów promieniotwórczych – w Różanie na Mazowszu. To jednak obiekt przeznaczony dla odpadów nisko- i średnioaktywnych, głównie z medycyny, przemysłu czy badań naukowych. Powstawał w latach 60. XX wieku i był wielokrotnie modernizowany. Składowane są tam m.in. odpady z elektrowni jądrowych w innych krajach, które poddano w Polsce recyklingowi lub utylizacji.

Zużyte paliwo jądrowe z elektrowni to zupełnie inna kategoria – wymaga znacznie bardziej zaawansowanych i długoterminowych rozwiązań, których w Polsce dopiero się szuka. Odpady wysokoaktywne, do których należy wypalone paliwo, emitują znacznie więcej promieniowania i ciepła, a ich aktywność maleje bardzo powoli – niebezpieczny poziom utrzymuje się przez setki tysięcy lat. To właśnie dlatego wymagają one składowania w głębokich formacjach geologicznych, a nie w naziemnych magazynach, jak w Różanie.

Co z tym paliwem zrobią inne kraje? Polska nie jest tu wyjątkiem

Polska nie jest odosobniona w swoich dylematach dotyczących składowania odpadów jądrowych. Niemcy, które wyłączyły ostatnie elektrownie jądrowe w 2023 roku, wciąż nie mają docelowego składowiska i szacują, że decyzja o lokalizacji może zapaść dopiero za 50 lat. Amerykanie, którzy mają największą flotę reaktorów na świecie, od dekad poszukują miejsca na jedno centralne składowisko – Yucca Mountain w Nevadzie jest politycznie zablokowane od 2010 roku. Francuzi, którzy mają jedne z najbardziej zaawansowanych programów jądrowych, planują uruchomić swoje głębokie składowisko Cigéo dopiero po 2035 roku.

Finowie są najbliżej celu – ich składowisko Onkalo ma zostać uruchomione w latach 20. XXI wieku, po ponad 40 latach badań i przygotowań. Szwedzi są tuż za nimi, z podobnym harmonogramem. To pokazuje, że proces wyboru lokalizacji i budowy głębokiego składowiska to nie jest kwestia kilku lat, ale całych dekad.

Kluczowa decyzja jeszcze przed nami. Harmonogram i co dalej?

Choć budowa elektrowni jądrowej nabiera tempa – wylanie pierwszego betonu planowane jest na 2028 rok, a pierwszy blok ma ruszyć w 2036 roku – kwestia składowania odpadów wciąż pozostaje otwarta. Wiadomo już, że paliwo nie zostanie na stałe przy reaktorze i że docelowo trafi do głębokiego składowiska. Nie wiadomo jednak, gdzie dokładnie taki obiekt powstanie i kiedy zapadnie ostateczna decyzja.

To jeden z kluczowych elementów całego programu jądrowego – i temat, który w najbliższych latach będzie wracał coraz częściej. Rząd, poprzez Ministerstwo Klimatu i Środowiska oraz Państwową Agencję Atomistyki, będzie musiał rozpocząć proces poszukiwań lokalizacji, a następnie przeprowadzić wieloletnie badania geologiczne i konsultacje społeczne. To nie będzie proces łatwy ani szybki – w innych krajach trwał on dekady.

Dla mieszkańców potencjalnych lokalizacji, których nazwy jeszcze nie znamy, to z pewnością niepokojąca perspektywa. Dlatego kluczowe będzie to, jak państwo poprowadzi proces informacyjny i konsultacyjny. W Finlandii i Szwecji udało się to zrobić – lokalne społeczności ostatecznie zaakceptowały składowiska, bo proces był transparentny, a korzyści dla gminy realne. Czy Polska pójdzie tą samą drogą? Na razie to pytanie pozostaje bez odpowiedzi.

Belgijski gigant rusza z gigafarmą PV w Żabicach

Opracowano na podstawie: informacji Polskich Elektrowni Jądrowych, danych Państwowej Agencji Atomistyki, materiałów Ministerstwa Klimatu i Środowiska, raportów Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej oraz publikacji dotyczących składowania odpadów promieniotwórczych w Europie.