Prawie 19 tysięcy Europejczyków wzięło udział w konsultacjach UE dotyczących nowego podatku na bezdymne produkty nikotynowe, w tym około 5 tysięcy ze Szwecji. Głównym celem jest utrzymanie niskich podatków na snus i saszetki nikotynowe, które w Szwecji odgrywają kluczową rolę w redukcji palenia papierosów.

• Blisko 19 tysięcy Europejczyków wzięło udział w konsultacjach UE w sprawie nowego podatku na bezdymne produkty nikotynowe, z czego około 5 tysięcy odpowiedzi pochodziło ze Szwecji.
• Krytycy twierdzą, że część odpowiedzi jest inspirowana przez przemysł tytoniowy, jednak Snusarnas Riksförbund i producenci podkreślają, że zdecydowana większość komentarzy była “spontaniczna i indywidualna”.
• W Szwecji koncepcje „skademinimering” i bezdymnego użycia nikotyny są dobrze znane, a snus oraz saszetki nikotynowe uznawane są za ważne narzędzie w ograniczaniu palenia papierosów.
• Propozycja nowych regulacji podatkowych UE mogłaby podnieść ceny snusu nawet o 50%, a to grozi wzrostem rynku nielegalnego i powrotem konsumentów do tradycyjnych papierosów, sprzecznie z polityką zdrowotną.

Publiczne konsultacje Komisji Europejskiej w sprawie opodatkowania bezdymnych wyrobów nikotynowych okazały się wyjątkowo głośne – wpłynęło ok. 19 tys. odpowiedzi, z czego ok. 5 tys. ze Szwecji. To aż dziewięć razy więcej niż średnia dla podobnych konsultacji.

Dominują głosy sprzeciwu wobec zrównania podatków na snus, saszetki nikotynowe czy e-papiery z podatkami na tradycyjne papierosy. Respondenci argumentują, że:

• produkty bezdymne są znacząco mniej szkodliwe,
• podatki powinny być odpowiednio niższe,
• polityka fiskalna powinna odzwierciedlać zasadę redukcji szkód.

Szwecja, skąd pochodzi wyjątkowo dużo opinii, jest tu istotnym przykładem. Snus i saszetki nikotynowe są tam powszechnie stosowane jako alternatywa dla palenia, co doprowadziło do rekordowo niskiego odsetka palaczy – poniżej 5%, czyli poziomu uznawanego za „społeczeństwo wolne od dymu”.

Samuel Lundell, prezes organizacji non-profit Snusarnas Riksförbund, nie kryje oburzenia na oskarżenia o sztuczną kampanię. 

– Oskarżają szwedzkich wolontariuszy o to, że zostali kupieni lub że są botami internetowymi. Dla mnie jako konsumenta to jak cios w brzuch – mówi Lundell w rozmowie z Vejpkollen.

Szwedzkie organizacje – m.in. Krajowe Stowarzyszenie Snusu – tłumaczą, że nie tworzyły sztucznej “kampanii mailowej”, lecz jedynie zachęcały swoich członków do udziału w konsultacjach i informowały o planowanych zmianach. Analiza przesłanych do Komisji Europejskiej odpowiedzi wykazała, że:

• tylko ok. 1% zgłoszeń zawierało gotowe, powielone formułki,
• pozostałe to indywidualne historie użytkowników, najczęściej byłych palaczy, którzy opisują, że snus lub saszetki nikotynowe pomogły im odejść od tradycyjnych papierosów.

Branża podkreśla, że tak duża liczba zgłoszeń to autentyczny oddolny sprzeciw, a nie efekt działań lobbingowych. Podobne reakcje pojawiły się również we Włoszech czy Francji, gdzie konsumenci argumentują, że wyższe podatki na nikotynowe produkty bezdymne mogą zwiększyć szarą strefę i utrudnić dostęp do mniej szkodliwych zamienników palenia.

Komisja Europejska planuje wprowadzenie nowego unijnego podatku obejmującego snus, e-papierosy i tytoń do żucia, z którego wpływy liczono by w miliardach euro. Krytycy ostrzegają jednak, że:

• może to spowolnić innowacje w produktach redukujących szkody,
• a część użytkowników może zostać zniechęcona i powrócić do tradycyjnych papierosów.

Branża walczy o korzystne dla rynku regulacje

Haypp Group – właściciel Snusbolaget, największego szwedzkiego detalisty produktów bezdymnych – stosuje podobną taktykę komunikacyjną jak inni gracze z branży nikotynowej. Firma rozesłała newsletter z gotowymi inspiracjami do komentarzy, zawierając m.in. zdanie:

„Produkty bezdymne, które są znacznie mniej szkodliwe dla zdrowia niż papierosy, powinny być opodatkowane znacznie niżej niż papierosy.”

Z analizy wynika jednak, że mimo wysiłków firmy ta konkretna fraza została użyta jedynie w 48 komentarzach, co sugeruje ograniczoną skuteczność kampanii mobilizującej użytkowników do wpływania na proces legislacyjny.

Szwecja podkreśla swoje osiągnięcia zdrowotne: ma najniższy odsetek palaczy w całej Unii Europejskiej – poniżej 5 procent, a także o 44 procent mniej zgonów związanych z paleniem oraz 41 procent niższy wskaźnik zachorowań na raka niż średnia unijna. Według władz to rezultat strategii opartej na redukcji szkód, czyli stosunkowo niskiego opodatkowania snusu oraz saszetek nikotynowych, które stały się alternatywą dla około 20 procent mieszkańców. Choć w UE snus jest zakazany od 1992 roku, Szwecja wynegocjowała dla siebie wyjątek po przystąpieniu do Unii w 1995 roku.

– Zaangażowanie jest tu w Szwecji bardzo duże. Prawie 20 procent populacji używa snusu lub vape, a większość z nich to byli palacze. Nic więc dziwnego, że wiele osób chce zabrać głos w sprawie propozycji, która podniosłaby cenę puszki o prawie 50% – i to tylko dlatego, że Komisja zdecydowała, że snus i vape powinny być traktowane jak palenie – dodaje Markus Lindblad.

“UE powinna się wzorować, a nie demontować”

Propozycja nowelizacji dyrektywy UE dotyczącej opodatkowania wyrobów tytoniowych (TED) przewiduje znaczące rozszerzenie akcyzy na e-papierosy i saszetki nikotynowe, wprowadzając przy tym dodatkowy podatek TEDOR. Szacuje się, że jego wpływy mogłyby wynieść 11,2 mld euro rocznie, trafiając do budżetu Unii Europejskiej.

Jednak Szwecja wyraźnie sprzeciwia się tym zmianom. Minister finansów Elisabeth Svantesson określiła propozycję jako „całkowicie nie do przyjęcia”. Stanowisko Szwecji opiera się na trzech głównych filarach:

1. Podatek według ryzyka – czyli różnicowanie stawek podatkowych w zależności od szkodliwości produktów; produkty mniej szkodliwe miałyby niższe opodatkowanie.
2. Suwerenność podatkowa – prawo państw członkowskich do samodzielnego ustalania poziomu podatków.
3. Ochrona sukcesu w walce z tytoniem – Szwecja jest pierwszym krajem UE, który osiągnął status „wolnego od dymu”, i chce chronić dotychczasowe osiągnięcia w redukcji palenia.

– UE powinna oklaskiwać osiągnięcia Szwecji, a nie demontować samego podejścia, które je umożliwiło. Szwecja pokazała światu, że redukcja szkód ratuje życie. To szwedzki sukces i powód do dumy narodowej, którego należy bronić przed nadużyciami ze strony UE – podkreśla Dr Delon Human z Smoke Free Sweden.

 – Inne kraje UE, w których wskaźnik palenia jest pięciokrotnie wyższy, powinny uczyć się od Szwecji, a nie zmuszać ją do przyjmowania polityk, które zawiodły gdzie indziej. Dla Szwedów to kwestia suwerenności narodowej, a także zdrowia publicznego. Szwecja zbudowała model, który działa i Szwedzi muszą go bronić – dodaje.

Co grozi konsumentom?

Krytycy systemu TED zwracają uwagę, że wprowadzenie nowych, restrykcyjnych regulacji podatkowych i akcyzowych może mieć nieoczekiwane skutki dla konsumentów i rynku. W szczególności ostrzegają, że planowane podniesienie cen saszetek – popularnej formy konsumpcji nikotyny alternatywnej do papierosów – mogłoby spowodować drastyczny wzrost kosztów zakupu, szacowany nawet na 700–800% w stosunku do obecnej ceny.

Tak znacząca podwyżka cen stworzyłaby absurdalną sytuację, w której saszetki stałyby się droższe od tradycyjnych wyrobów tytoniowych, które historycznie uznawano za znacznie bardziej szkodliwe dla zdrowia. W rezultacie konsumenci mogliby zostać zmuszeni do powrotu do palenia papierosów, co byłoby działaniem wprost sprzecznym z polityką zdrowotną i celami ograniczania szkód związanych z nikotyną.

Jak podkreśla Europol, nadmierna akcyza i wysokie ceny stymulują rozwój czarnego rynku i przemytu. Produkty dostępne nielegalnie nie są poddawane żadnym kontrolom jakości ani sanitarnym, co zwiększa ryzyko zdrowotne dla konsumentów. W praktyce oznacza to, że nie tylko rośnie liczba przestępczych sieci zajmujących się handlem, ale też konsumenci mogą przypadkowo nabywać wyroby o nieznanym składzie chemicznym, co zwiększa zagrożenie toksycznym lub niebezpiecznym działaniem takich produktów.