Polska nie otrzyma w pierwotnie zakładanym terminie czterech amerykańskich aerostatów radiolokacyjnych, które mają wzmocnić nadzór nad przestrzenią powietrzną na wschodzie kraju. Kontrakt podpisany w maju 2024 roku opiewa na około 960 mln dolarów, ale procedury zakupowe i spór między amerykańskimi firmami przesunęły harmonogram dostaw. Według aktualnego planu pierwsze urządzenie ma dotrzeć do Polski w drugim kwartale 2027 roku, a cały system osiągnąć gotowość operacyjną do końca 2028 roku.
Nisko lecące drony i pociski manewrujące stanowią trudne zadanie dla klasycznych radarów naziemnych. Ich zasięg obserwacji ogranicza krzywizna Ziemi, a przeszkody terenowe i zabudowa mogą dodatkowo zasłaniać cele. Im niżej porusza się obiekt, tym później może zostać wykryty przez radar umieszczony na ziemi. Wyniesienie anteny kilka kilometrów nad powierzchnię pozwala obserwować większy obszar i wcześniej przekazywać informacje o zagrożeniu.
Program Barbara obejmuje zakup czterech aerostatów radiolokacyjnych, czyli dużych balonów na uwięzi wyposażonych w radary i systemy obserwacji. Nie są to zwykłe balony meteorologiczne ani samodzielne statki powietrzne. Każdy aerostat jest połączony z naziemną infrastrukturą liną, która utrzymuje go w wyznaczonym obszarze i może służyć do przesyłania danych oraz zasilania urządzeń pokładowych.
Umieszczony wysoko radar uzyskuje znacznie szersze pole obserwacji niż urządzenie pracujące na powierzchni. Według informacji dotyczących polskiego zamówienia system ma wykrywać obiekty powietrzne i nawodne z odległości przekraczającej 300 kilometrów. Chodzi między innymi o samoloty, śmigłowce, bezzałogowce, pociski manewrujące i jednostki pływające.
Wysokość pracy aerostatu pozwala obserwować cele, które mogą pozostawać poza zasięgiem widoczności radarów naziemnych. Jest to szczególnie istotne w przypadku pocisków i dronów lecących na niewielkiej wysokości. System ma dostarczać informacje o ich położeniu wcześniej, niż byłoby to możliwe przy wykorzystaniu wyłącznie części klasycznych stacji radiolokacyjnych.
Aerostaty mają pozostawać w powietrzu nawet przez około 30 dni bez konieczności sprowadzania ich na ziemię. Dzięki temu mogą zapewniać długotrwały nadzór nad wyznaczonym obszarem. Nie oznacza to jednak, że będą działać bez przerw przez cały rok. Konieczne pozostają przeglądy, obsługa naziemna, kontrola warunków atmosferycznych i okresowe prace serwisowe.
Balony nie będą samodzielnie zwalczać wykrytych celów. Ich zadaniem jest rozpoznanie sytuacji i przekazywanie danych do systemów dowodzenia oraz jednostek odpowiedzialnych za obronę powietrzną. Mogą więc zwiększyć skuteczność wykorzystania innych elementów obrony, ale nie zastąpią wyrzutni rakietowych, samolotów ani systemów zwalczania dronów.
Kontrakt podpisano w 2024 roku. Wykonawca został wybrany dopiero po sporze w USA
Umowę na dostawę czterech aerostatów podpisano 22 maja 2024 roku. Jej wartość wynosi około 960 mln dolarów, czyli blisko 3,8 mld zł według ówczesnych przeliczeń. Zakup obejmuje nie tylko same platformy balonowe, lecz także wyposażenie radiolokacyjne, infrastrukturę naziemną, logistykę i wsparcie programu.
Polska realizuje zamówienie w ramach amerykańskiego systemu Foreign Military Sales, czyli FMS. W takim modelu sprzedaż uzbrojenia zagranicznemu państwu odbywa się z udziałem administracji Stanów Zjednoczonych. Amerykańskie instytucje prowadzą procedury zakupowe i zawierają umowy z dostawcami, a państwo kupujące uzgadnia z rządem USA zakres dostawy i warunki finansowania.
Zakup jest finansowany przy wykorzystaniu Foreign Military Financing, czyli programu pożyczek udzielanych przez rząd Stanów Zjednoczonych na nabywanie amerykańskiego sprzętu wojskowego. Oznacza to, że polski kontrakt nie jest zwykłym zamówieniem złożonym bezpośrednio u producenta. Na harmonogram wpływają również procedury administracji amerykańskiej.
Problemy pojawiły się podczas wyboru wykonawcy. We wrześniu 2025 roku jako dostawcę wskazano firmę TCOM. Decyzję zakwestionowała konkurencyjna spółka QinetiQ, która złożyła odwołania dotyczące oceny ofert i sposobu przeprowadzenia postępowania. Spór przeciągnął się na kolejne miesiące i utrudniał rozpoczęcie realizacji zamówienia.
24 sierpnia 2026 roku amerykański Government Accountability Office, czyli instytucja kontrolująca prawidłowość federalnych zamówień publicznych, odrzucił protest QinetiQ. Tym samym otworzyła się droga do kontynuowania kontraktu przez TCOM.
Spór dotyczył między innymi sposobu oceny propozycji technicznych. Jednym z istotnych punktów była kwestia testowania systemów przed dostarczeniem ich do Polski. QinetiQ zakładała przeprowadzenie prób z rzeczywistymi celami dopiero po dostarczeniu aerostatów. Amerykańska administracja uznała, że wymagania postępowania obejmowały również testy w Stanach Zjednoczonych przed przekazaniem sprzętu odbiorcy.
Kiedy aerostaty trafią do Polski?
Pierwotne plany zakładały dostarczenie pierwszych urządzeń pod koniec 2026 roku. Opóźnienia w amerykańskim postępowaniu zakupowym wymusiły jednak zmianę harmonogramu.
Według informacji przekazanych przez Agencję Uzbrojenia pierwsze aerostaty mają zostać dostarczone w drugim kwartale 2027 roku. Kolejne trzy mają trafiać do Polski sukcesywnie, a pełna gotowość całego systemu jest przewidywana na koniec 2028 roku.
Agencja Uzbrojenia ocenia, że przesunięcie dostaw w stosunku do pierwotnego harmonogramu nie powinno przekroczyć kilku miesięcy. W komunikacie instytucja wskazała, że pierwotnie opóźnienie mogło wynieść kilkanaście miesięcy, ale udało się je ograniczyć dzięki działaniom strony polskiej i dostawcy.
W komunikacie Agencji Uzbrojenia napisano:
– Przewidywane przesunięcie nie przekroczy kilku miesięcy – poinformowała Agencja Uzbrojenia.
To stanowisko odnosi się do pierwotnego harmonogramu dostaw, a nie oznacza, że cały system będzie gotowy już kilka miesięcy po końcu 2026 roku. Dostarczenie pierwszego aerostatu, przekazanie pozostałych urządzeń, przeprowadzenie prób i osiągnięcie pełnej gotowości operacyjnej to odrębne etapy programu.
Dlaczego Polska potrzebuje radarów umieszczonych na balonach?
Polska rozbudowuje system obserwacji przestrzeni powietrznej w warunkach rosnącego zagrożenia ze strony bezzałogowców i pocisków manewrujących. Wojna w Ukrainie pokazała, że obiekty latające na niewielkiej wysokości mogą stanowić poważne wyzwanie dla obrony powietrznej. Dotyczy to zarówno stosunkowo tanich dronów, jak i bardziej zaawansowanych środków napadu powietrznego.
Radar naziemny może wykrywać cele na dużych odległościach, ale jego możliwości zależą od wysokości anteny i ukształtowania terenu. W uproszczeniu im wyżej znajduje się urządzenie obserwacyjne, tym dalej może sięgać jego horyzont radiolokacyjny. Aerostat pozwala wynieść radar ponad przeszkody terenowe bez konieczności budowania bardzo wysokiej wieży lub utrzymywania samolotu w powietrzu.
Dla wojska oznacza to możliwość uzupełnienia istniejącej sieci radarowej o dodatkową warstwę obserwacji. Dane z aerostatów mogą być przekazywane do systemów dowodzenia, które łączą informacje z różnych sensorów. Pozwala to lepiej oceniać sytuację i kierować odpowiednie środki przeciwdziałania do wykrytych zagrożeń.
System ma również znaczenie dla obserwacji powierzchni morza. Radary aerostatów mogą wspierać wykrywanie jednostek pływających, co jest istotne z punktu widzenia ochrony wybrzeża i nadzoru nad podejściami do portów.
Aerostat nie jest odporny na atak
Wysokość zapewnia radarom szerokie pole obserwacji, ale sama platforma nie jest niezniszczalna. Duży balon może być widoczny i stanowić cel dla przeciwnika. W warunkach konfliktu wymagałby więc ochrony, a jego wykorzystanie zależałoby od sytuacji w przestrzeni powietrznej.
Znaczenie mają także warunki pogodowe. Silny wiatr, oblodzenie i burze mogą ograniczać możliwość bezpiecznego utrzymywania aerostatu na wyznaczonej wysokości. Konieczne jest również zabezpieczenie naziemnej infrastruktury, obsługi technicznej i systemów łączności.
Z tego powodu aerostaty należy traktować jako uzupełnienie wielowarstwowego systemu rozpoznania, a nie rozwiązanie zastępujące inne radary i środki obrony. Ich wartość wynika przede wszystkim z możliwości długotrwałej obserwacji dużego obszaru i wcześniejszego wykrywania obiektów lecących nisko nad ziemią lub wodą.
Polski program Barbara ma dostarczyć cztery takie platformy, które zostaną rozmieszczone w newralgicznych rejonach kraju. Według aktualnego harmonogramu pierwsza dostawa jest planowana na drugi kwartał 2027 roku, a osiągnięcie gotowości operacyjnej przez cały system na koniec 2028 roku.
Fot. Wojsko Polskie

