Akcyza na tytoń do palenia mocniej w górę niż na papierosy. Branża ostrzega przed wzrostem szarej strefy

Podwyżki akcyzy na wyroby tytoniowe ponownie wywołują spór między administracją publiczną a przedstawicielami branży. Polskie Stowarzyszenie Przemysłu Tytoniowego wskazuje, że w latach 2025 i 2026 stawka kwotowa akcyzy na tytoń do palenia wzrosła łącznie o 79 proc., podczas gdy w przypadku papierosów było to 50 proc. Organizacja ostrzega, że kolejna podwyżka planowana na 2027 rok może pogłębić różnice w opodatkowaniu względem Niemiec, zwiększyć opłacalność zakupów za granicą i osłabić legalny rynek. To stanowisko branży, które wymaga zestawienia z danymi fiskalnymi i oceną skutków regulacji.

Spór dotyczy przede wszystkim tempa podnoszenia stawek kwotowych. W przypadku papierosów podwyżka wyniosła 25 proc. w 2025 roku i 20 proc. w 2026 roku. Dla tytoniu do palenia było to odpowiednio 38 proc. i 30 proc. Oznacza to, że w ciągu dwóch lat obciążenie kwotowe wzrosło w pierwszej kategorii o 50 proc., a w drugiej o około 79 proc.

Potwierdzają to stawki zapisane w przepisach. W 2024 roku akcyza kwotowa na papierosy wynosiła 276 zł za 1000 sztuk, a na tytoń do palenia 188,51 zł za kilogram. W 2025 roku stawki wzrosły odpowiednio do 345 zł i 260,14 zł. W 2026 roku wynoszą już 414 zł za 1000 papierosów oraz 338,18 zł za kilogram tytoniu do palenia.

Stawki kwotowe wynikające z przepisów. Oprócz nich obowiązuje również część procentowa akcyzy.

W 2027 roku przewidziano kolejne podwyżki. Stawka kwotowa na papierosy ma wzrosnąć o 15 proc., do 476,10 zł za 1000 sztuk. W przypadku tytoniu do palenia wzrost wyniesie 22 proc., do 412,58 zł za kilogram. W porównaniu z 2024 rokiem oznacza to łączny wzrost o około 72,5 proc. dla papierosów i 118,9 proc. dla tytoniu do palenia.

Warto przy tym rozróżnić wzrost stawki kwotowej od wzrostu całkowitego obciążenia podatkowego. Akcyza na papierosy i tytoń do palenia składa się bowiem z części kwotowej oraz procentowej, uzależnionej od maksymalnej ceny detalicznej. Podane wartości pokazują zmianę części kwotowej, a nie pełną kwotę podatku zawartą w cenie każdego produktu.

Rząd uzasadniał zmianę harmonogramu między innymi potrzebą ograniczania dostępności ekonomicznej wyrobów tytoniowych i ich substytutów. W komunikacie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów z października 2024 roku wskazywano również na relatywnie niskie ceny papierosów w Polsce w porównaniu z innymi państwami Unii Europejskiej. Argument ten dotyczył jednak przede wszystkim papierosów. Przedstawiciele Polskiego Stowarzyszenia Przemysłu Tytoniowego zarzucają resortowi finansów, że nie przeprowadzono równie szczegółowego porównania dla tytoniu do palenia.

Branża wskazuje na odejście od pierwotnej mapy drogowej akcyzy

Przedstawiciele Polskiego Stowarzyszenia Przemysłu Tytoniowego zwracają uwagę, że zmiany przyjęte pod koniec 2024 roku znacząco odbiegały od wcześniejszego harmonogramu podwyżek. Według organizacji pierwotna mapa drogowa zakładała wzrost stawek kwotowych o 10 proc. rocznie, co w latach 2025 i 2026 dawałoby łącznie około 21 proc. podwyżki.

Po zmianie przepisów wzrost był znacznie większy, a różnica między papierosami i tytoniem do palenia stała się wyraźniejsza. Stowarzyszenie uważa, że nie uwzględniono przy tym dostatecznie wpływu nowych stawek na konkurencyjność legalnego rynku tytoniu do palenia.

– W wyniku przyjętych zmian w latach 2025–2026 stawka kwotowa akcyzy wzrosła łącznie o 50% dla papierosów oraz o 79% dla tytoniu do palenia – mówi Piotr Szafrański, dyrektor Biura Zarządu Polskiego Stowarzyszenia Przemysłu Tytoniowego.

Przedstawiciel organizacji podkreśla, że w poprzednim harmonogramie obie kategorie miały być traktowane w podobny sposób. Nowe regulacje zmieniły tę proporcję na niekorzyść tytoniu do palenia. Kolejna podwyżka w 2027 roku ma ponownie być wyższa dla tej kategorii niż dla papierosów.

Argument branży dotyczy więc nie tylko samego wzrostu cen, lecz także różnic w tempie opodatkowania poszczególnych produktów. Z perspektywy producentów i dystrybutorów może to wpływać na relacje cenowe między legalnymi wyrobami, a w konsekwencji na decyzje zakupowe konsumentów.

Trzeba jednak pamiętać, że pierwotna mapa drogowa była harmonogramem przyjętym przez ustawodawcę, a nie gwarancją niezmienności stawek. Rząd może zmieniać politykę podatkową, jeżeli uznaje, że wymaga tego sytuacja fiskalna lub cele zdrowia publicznego. Ocena skutków takich zmian powinna jednak uwzględniać zarówno wpływy budżetowe, jak i możliwe przesunięcia popytu między legalnymi i nielegalnymi kanałami sprzedaży.

Polska i Niemcy. Czy tytoń do palenia będzie bardziej opodatkowany nad Wisłą?

Jednym z głównych argumentów przedstawionych przez Polskie Stowarzyszenie Przemysłu Tytoniowego jest porównanie polskich stawek z niemieckimi. Organizacja wskazuje, że położenie geograficzne obu państw ma znaczenie dla konkurencyjności rynku. Jeżeli różnice w opodatkowaniu i cenach będą duże, konsumenci mogą częściej kupować wyroby poza Polską.

Niemcy mają własny wieloletni harmonogram zmian podatku tytoniowego zapisany w ustawie Tabaksteuergesetz. Jej paragraf 2 określa zasady opodatkowania różnych kategorii produktów, w tym drobno ciętego tytoniu do samodzielnego skręcania papierosów oraz tytoniu fajkowego. W przypadku drobno ciętego tytoniu niemieckie przepisy przewidują część kwotową i procentową, a także minimalny poziom opodatkowania.

W niemieckim systemie stawki dla drobno ciętego tytoniu zmieniają się etapami. Od 2027 roku przepisy przewidują stawkę 75,80 euro za kilogram i 17,97 proc. ceny detalicznej, z określonym ustawowo minimum. W 2028 roku część kwotowa wzrośnie do 88,76 euro za kilogram, w 2029 roku do 103,94 euro, a od 2030 roku do 121,71 euro za kilogram. Konstrukcja niemieckiego podatku jest zatem inna niż polskiego i wymaga uwzględnienia wszystkich jego elementów przy porównywaniu rzeczywistego obciążenia.

– Biorąc pod uwagę położenie geograficzne Polski, należy przede wszystkim zwrócić uwagę na opodatkowanie wyrobów tytoniowych w Niemczech – wskazuje Piotr Szafrański.

Według przedstawiciela stowarzyszenia już obecnie polski konsument jest obciążony wyższym podatkiem od tytoniu do palenia niż konsument niemiecki. Organizacja szacuje również, że po wejściu w życie kolejnej podwyżki w styczniu 2027 roku różnica ma przekroczyć 50 proc.

– Polski konsument, zarabiający połowę tego, co konsument niemiecki, będzie musiał ponieść ciężar opodatkowania tytoniu do palenia wyższy o ponad 50% – twierdzi dyrektor Biura Zarządu Polskiego Stowarzyszenia Przemysłu Tytoniowego.

To porównanie wymaga jednak ostrożności. Niemiecka ustawa rozróżnia drobno cięty tytoń i tytoń fajkowy, a polska kategoria tytoniu do palenia nie musi odpowiadać każdej z nich w identyczny sposób. Ponadto całkowite obciążenie zależy od ceny detalicznej, części procentowej akcyzy, minimalnych stawek oraz podatku VAT. Samo porównanie stawek kwotowych w złotych i euro nie wystarcza, aby przesądzić, ile podatku faktycznie zapłaci nabywca tej samej ilości produktu w obu krajach.

Podobnie należy traktować przywołaną przez stowarzyszenie różnicę w dochodach konsumentów. Ma ona znaczenie przy analizie dostępności cenowej produktów, ale nie jest sama w sobie dowodem na skalę zakupów transgranicznych. Do takiego wniosku potrzebne byłyby dane dotyczące cen konkretnych wyrobów, sprzedaży detalicznej, przewozu na użytek własny i skali zakupów dokonywanych przez polskich konsumentów w Niemczech.

Czy wyższa akcyza zwiększy zakupy tytoniu w Niemczech?

Przedstawiciele branży ostrzegają, że rosnące różnice cenowe mogą zachęcać do kupowania tytoniu do palenia poza Polską. W przypadku mieszkańców zachodnich regionów kraju dostęp do niemieckich sklepów jest stosunkowo łatwy. Jeżeli ceny po uwzględnieniu wszystkich podatków będą wyraźnie niższe za granicą, część konsumentów może rozważyć zakupy transgraniczne.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że taki scenariusz doprowadzi do masowego napływu tytoniu z Niemiec. Skala zjawiska zależy od rzeczywistych różnic cen, kosztów dojazdu, dostępności produktów i przepisów dotyczących przemieszczania wyrobów akcyzowych na własny użytek. Znaczenie ma także to, czy konsumenci będą kupować produkty legalnie opodatkowane w Niemczech, czy też sięgać po wyroby z nielegalnych źródeł.

Szafrański wskazuje, że skutkiem zmian może być ograniczenie wpływów polskiego budżetu z akcyzy.

– Może to doprowadzić do paradoksalnej sytuacji, w której polski budżet będzie ponosił straty nie tylko z powodu przemytu papierosów zza wschodniej granicy, lecz również wskutek napływu relatywnie taniego tytoniu z Niemiec – ocenia przedstawiciel stowarzyszenia.

W tym scenariuszu część konsumpcji nie znikałaby, lecz przenosiłaby się poza polski legalny rynek. W efekcie polski fiskus nie pobierałby akcyzy od produktów kupowanych i opodatkowanych w innym kraju. Nie jest to jednak równoznaczne z nielegalnym obrotem. Zakupy dokonywane zgodnie z przepisami na własny użytek należy odróżnić od przemytu i działalności handlowej prowadzonej bez wymaganych rozliczeń podatkowych.

To rozróżnienie ma znaczenie dla oceny skutków fiskalnych. Utrata części sprzedaży przez polskich detalistów może oznaczać mniejsze wpływy z krajowej akcyzy, ale nie każdy zakup za granicą jest naruszeniem prawa. Z kolei nielegalny obrót wiąże się z dodatkowymi stratami podatkowymi i kosztami egzekwowania przepisów.

Szara strefa na rynku tytoniowym. Branża wskazuje na utratę funkcji buforowej

Drugim ważnym elementem argumentacji Polskiego Stowarzyszenia Przemysłu Tytoniowego jest wpływ podwyżek na szarą strefę. Organizacja twierdzi, że przed zmianami tytoń do palenia pełnił funkcję buforu pomiędzy legalnymi papierosami a nielegalnym rynkiem. Według tego stanowiska produkt był alternatywą dla osób szukających tańszego sposobu palenia, a jego opodatkowanie pozostawało na poziomie, który ograniczał motywację do korzystania z nielegalnych źródeł.

Po podwyżkach z lat 2025 i 2026 różnica w opodatkowaniu tytoniu do palenia i papierosów zmieniła się. Stowarzyszenie uważa, że gwałtowny wzrost obciążeń osłabił konkurencyjność legalnego tytoniu do palenia i zwiększył atrakcyjność szarej strefy.

– Tytoń do palenia stanowił skuteczny bufor pomiędzy legalnie opodatkowanymi papierosami a szarą strefą – przekonuje Piotr Szafrański.

Przedstawiciel organizacji dodaje, że zmiany przyjęte w 2024 roku osłabiły tę funkcję i przyczyniły się do wzrostu nielegalnego rynku. To jednak ocena branży, której nie należy utożsamiać z niezależnie potwierdzonym wynikiem badań. Aby wykazać bezpośredni związek między podwyżkami akcyzy a wzrostem szarej strefy, potrzebne byłyby porównywalne dane dotyczące sprzedaży legalnej, konsumpcji, wykrytych nielegalnych wyrobów i zmian zachowań konsumentów.

Dane Krajowej Administracji Skarbowej potwierdzają, że nielegalna produkcja i dystrybucja wyrobów tytoniowych pozostają istotnym problemem. W 2025 roku KAS zlikwidowała 27 nielegalnych fabryk papierosów i krajalni, a wartość zabezpieczonego towaru przekroczyła 47,4 mln zł. Zatrzymano 80 osób. W pierwszym półroczu 2025 roku służby zlikwidowały 18 nielegalnych fabryk i krajalni, zabezpieczając między innymi 36 ton tytoniu i 18 ton suszu tytoniowego.

Statystyki te pokazują skalę działań przestępczych, ale nie dowodzą, że ich przyczyną były podwyżki akcyzy. Nie pozwalają również określić, jaka część nielegalnego rynku dotyczy tytoniu do palenia, a jaka papierosów lub innych wyrobów. Do oceny wpływu polityki podatkowej potrzebne są dane pozwalające oddzielić zmianę aktywności przestępczej od skuteczności działań kontrolnych i innych czynników rynkowych.

Z punktu widzenia państwa problem ma dwa wymiary. Pierwszy dotyczy zdrowia publicznego i ograniczania konsumpcji wyrobów tytoniowych. Drugi wiąże się z dochodami budżetowymi i skutecznością egzekwowania podatków. Wysoka akcyza może zwiększać cenę legalnych produktów, ale jeżeli różnica między legalnym i nielegalnym towarem staje się wystarczająco duża, rośnie ekonomiczna motywacja do omijania systemu podatkowego. To jeden z powodów, dla których skutki podwyżek powinny być analizowane nie tylko przez pryzmat planowanych wpływów.

Ministerstwo Finansów stawia na cele zdrowotne i dochody budżetu

W uzasadnieniu zmian z 2024 roku rząd wskazywał przede wszystkim na potrzebę ograniczenia dostępności ekonomicznej wyrobów tytoniowych i ich substytutów. Podwyżki miały zniechęcać do konsumpcji, szczególnie wśród osób młodych. W komunikacie KPRM zwracano uwagę na relatywnie niskie ceny papierosów w Polsce w porównaniu z innymi państwami Unii Europejskiej.

W 2027 roku akcyza na wyroby tytoniowe ma również wspierać dochody budżetowe. Ministerstwo Finansów wskazuje, że aktualizacja stawek wynikająca z mapy drogowej będzie jednym z czynników wpływających na dochody z podatku akcyzowego. W projekcie budżetu na 2027 rok zaplanowano wpływy z akcyzy w wysokości 100,1 mld zł, czyli o 5,6 mld zł więcej niż przewidywane wykonanie w 2026 roku.

Z perspektywy polityki państwa podwyżki mają zatem realizować kilka celów jednocześnie. Mają ograniczać konsumpcję produktów szkodliwych dla zdrowia, zwiększać dochody podatkowe i zmniejszać różnice cenowe między Polską a innymi państwami Unii Europejskiej. Problem polega na tym, że cele te nie zawsze są w pełni zbieżne. Zbyt szybki wzrost obciążeń może ograniczać legalną sprzedaż, ale jego wpływ na całkowitą konsumpcję i dochody budżetu zależy od reakcji konsumentów.

W przypadku tytoniu do palenia dodatkowym wyzwaniem jest porównywanie różnych modeli opodatkowania w państwach członkowskich. Polska i Niemcy stosują odmienne konstrukcje podatku, dlatego rzetelna analiza powinna obejmować całkowite obciążenie konkretnego produktu, a nie wyłącznie nominalną stawkę kwotową. Warto również uwzględnić różnice w cenach detalicznych i sile nabywczej konsumentów.

Co będzie dalej z akcyzą na tytoń do palenia?

Od 1 stycznia 2027 roku stawka kwotowa akcyzy na tytoń do palenia ma wzrosnąć do 412,58 zł za kilogram. W przypadku papierosów wyniesie 476,10 zł za 1000 sztuk. Podwyżki są częścią harmonogramu przyjętego w nowelizacji ustawy o podatku akcyzowym z października 2024 roku.

Dla rynku oznacza to dalszy wzrost kosztów podatkowych i prawdopodobną presję na ceny detaliczne. Ostateczna skala zmian cen będzie jednak zależeć również od decyzji producentów i dystrybutorów, kosztów produkcji, marż oraz struktury sprzedaży. Sama podwyżka akcyzy nie przekłada się automatycznie na identyczny procentowy wzrost ceny produktu.

Najważniejszym sprawdzianem dla polityki podatkowej będzie to, czy wyższe stawki przełożą się na zakładane wpływy budżetowe i ograniczenie konsumpcji, czy też część popytu przesunie się do tańszych kanałów sprzedaży. W tym kontekście argumenty przedstawiane przez branżę powinny być weryfikowane na podstawie danych o legalnej sprzedaży, cenach w państwach sąsiednich i skali nielegalnego obrotu.

Fot. Pixabay

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu