Najwięcej metanu z jednostki masy organicznej można uzyskać z niektórych odpadów przemysłu spożywczego, zwłaszcza bogatych w tłuszcze, oraz z selektywnie zebranych bioodpadów. Wysokie uzyski zapewniają również odpady poubojowe i resztki żywności. Nie oznacza to jednak, że są one zawsze najlepszym surowcem dla biometanowni. O opłacalności decydują także wilgotność, skład chemiczny, koszty przygotowania, dostępność w ciągu roku i możliwość stabilnego prowadzenia fermentacji.
W instalacji do produkcji biometanu surowiec nie zamienia się bezpośrednio w gaz gotowy do wtłoczenia do sieci. Najpierw mikroorganizmy rozkładają materię organiczną w warunkach beztlenowych, wytwarzając biogaz. Zawiera on przede wszystkim metan i dwutlenek węgla, ale także niewielkie ilości innych składników, między innymi siarkowodoru i pary wodnej. Dopiero po oczyszczeniu i usunięciu większości dwutlenku węgla powstaje biometan, którego parametry mogą odpowiadać wymaganiom sieci gazowej lub paliwa transportowego.
Porównywanie surowców do produkcji biometanu wymaga ostrożności. Wynik może być podany w metrach sześciennych metanu z tony świeżej masy, z tony suchej masy albo z kilograma suchej masy organicznej. Te jednostki opisują różne właściwości materiału i nie można ich bezpośrednio zestawiać.
Masa świeża obejmuje całą dostarczoną biomasę, razem z wodą. Jest więc szczególnie ważna przy planowaniu transportu i dostaw do instalacji. Sucha masa pokazuje, ile materiału pozostaje po usunięciu wody. Z kolei lotne substancje stałe, oznaczane skrótem VS, obejmują organiczną część suchej masy, która może ulegać rozkładowi biologicznemu. To właśnie do tej wartości często odnosi się laboratoryjny potencjał produkcji metanu.
Przykładowo gnojowica zawiera dużo wody, dlatego z jednej tony świeżego materiału uzyskuje się stosunkowo niewiele gazu. Jej wynik liczony na kilogram substancji organicznej może być jednak znacznie bardziej konkurencyjny. Odwrotnie jest z niektórymi odpadami spożywczymi, które zawierają dużo łatwo rozkładalnej materii organicznej i mogą dostarczać znacznie więcej metanu z tej samej masy suchej substancji.

Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA) w analizie potencjału surowców wskazuje, że wydajność zależy nie tylko od rodzaju biomasy, ale również od sposobu jej zbierania, przygotowania i przetwarzania. W zestawieniu dla wybranych grup materiałów bioodpady osiągają orientacyjnie od 270 do 530 m³ metanu z tony suchej masy. Dla pozostałości roślinnych zakres wynosi około 180 do 290 m³, a dla obornika i innych nawozów naturalnych jest znacznie niższy.
Odpady tłuszczowe mają bardzo wysoki potencjał metanowy
Do najbardziej wydajnych surowców należą wybrane odpady przemysłu spożywczego bogate w tłuszcze. Mogą to być między innymi pozostałości z przetwarzania mięsa, tłuszcze odpadowe, osady flotacyjne z zakładów spożywczych oraz niektóre produkty uboczne produkcji olejów i żywności.
Tłuszcze zawierają dużo energii chemicznej. W procesie fermentacji mogą więc dostarczać znacznych ilości metanu w przeliczeniu na kilogram substancji organicznej. Przegląd badań opublikowany w czasopiśmie Applied Sciences w 2026 roku wskazuje, że wybrane odpady przemysłowe bogate w lipidy mogą osiągać około 0,8 m³ metanu z kilograma lotnych substancji stałych. Dla porównania typowe odpady żywnościowe osiągają około 0,5 do 0,6 m³, a gnojowica bydlęca około 0,2 m³.
Wysoki potencjał energetyczny tłuszczów nie oznacza jednak, że można bez ograniczeń dodawać je do fermentora. Przy zbyt dużym udziale mogą powstawać długołańcuchowe kwasy tłuszczowe, które hamują aktywność mikroorganizmów metanowych. Materiał może także tworzyć kożuchy i utrudniać mieszanie zawartości zbiornika. Zbyt gwałtowne zwiększenie dawki może doprowadzić do zaburzenia procesu biologicznego.
Dlatego tłuszcze często stosuje się jako dodatek do mieszaniny kilku substratów, a nie jako jedyny surowiec. Ich udział musi być dostosowany do możliwości instalacji, składu pozostałych odpadów i tempa obciążania fermentora. Wysoka wydajność laboratoryjna nie gwarantuje bowiem równie wysokiej produkcji w warunkach przemysłowych.

Odpady żywnościowe łączą wysoką wydajność z dużą dostępnością
Jedną z najważniejszych grup surowców są odpady żywnościowe. Należą do nich resztki jedzenia z gospodarstw domowych i gastronomii, odpady z przetwórstwa owoców i warzyw, pozostałości produkcji piekarniczej, produkty przeterminowane oraz odpady z zakładów przetwórstwa spożywczego.
Ich zaletą jest duża zawartość łatwo rozkładalnej materii organicznej. Skrobia, cukry, białka i tłuszcze mogą być wykorzystywane przez mikroorganizmy w procesie fermentacji. W zależności od składu i przygotowania materiału potencjał produkcji metanu jest wysoki. W przeglądzie badań z 2026 roku dla odpadów żywnościowych podano typowe wartości około 0,5 do 0,6 m³ CH₄ na kilogram lotnych substancji stałych.

Nie wszystkie odpady żywnościowe mają jednak taką samą wartość. Resztki bogate w tłuszcze mogą mieć wyższy potencjał energetyczny niż materiały zawierające dużo wody i niewielką ilość substancji organicznej. Odpady warzywne i owocowe bywają łatwo fermentowalne, ale ich skład może zmieniać się zależnie od sezonu. Z kolei pozostałości z piekarni mogą zawierać dużo skrobi, która jest dobrym substratem dla mikroorganizmów.
Problemem jest jakość dostarczanego materiału. Odpady zmieszane z plastikiem, metalem, szkłem i innymi zanieczyszczeniami wymagają dodatkowego sortowania i przygotowania. W instalacji mogą też pojawiać się wahania składu, które utrudniają utrzymanie stabilnego procesu. Dlatego dobrze zorganizowana selektywna zbiórka ma bezpośredni wpływ na ekonomię produkcji biometanu.
Odpady poubojowe i produkty uboczne przetwórstwa mięsa
Pozostałości z ubojni i zakładów mięsnych również należą do surowców o wysokiej wydajności. Mogą obejmować krew, tłuszcze, zawartość przewodu pokarmowego, resztki tkanek i inne produkty uboczne, których nie można przeznaczyć do spożycia.
Ich skład jest zróżnicowany. Materiały bogate w tłuszcze i białka mogą mieć bardzo wysoki potencjał metanowy. W jednym z zestawień naukowych dla odpadów poubojowych podano około 550 do 650 litrów metanu z kilograma lotnych substancji stałych. To wartości porównywalne z najbardziej wydajnymi odpadami przemysłowymi.

Także w tej grupie wysoka zawartość substancji organicznych może utrudniać prowadzenie fermentacji. Białka dostarczają azotu, którego nadmiar może prowadzić do wzrostu stężenia amoniaku. W odpowiednich warunkach amoniak hamuje mikroorganizmy odpowiedzialne za produkcję metanu. Zbyt duża ilość tłuszczu może natomiast ograniczać aktywność bakterii i powodować problemy technologiczne.
Dochodzi do tego kwestia sanitarna. Produkty uboczne pochodzenia zwierzęcego podlegają szczególnym wymaganiom dotyczącym zbierania, transportu, przetwarzania i higienizacji. Instalacja musi być przystosowana do konkretnej kategorii materiału i spełniać wymogi weterynaryjne. Nie każdy fermentor rolniczy może więc bez dodatkowych inwestycji przyjmować odpady z ubojni.
Kiszonka kukurydziana i inne rośliny energetyczne
Kukurydza jest jednym z dobrze poznanych surowców wykorzystywanych w biogazowniach rolniczych. Jej zaletą jest stosunkowo wysoka zawartość suchej masy organicznej, duża ilość węglowodanów oraz możliwość przechowywania w postaci kiszonki. Dzięki temu dostawy mogą być rozłożone na cały rok, a skład materiału jest bardziej przewidywalny niż w przypadku wielu odpadów.
W zależności od odmiany, terminu zbioru, wilgotności i technologii przygotowania kiszonka kukurydziana może osiągać około 250 do 450 litrów metanu z kilograma lotnych substancji stałych. W przeliczeniu na tonę świeżej masy wynik jest niższy, ponieważ znaczna część dostarczanego materiału to woda.
Podobne zastosowanie mają trawy, lucerna, buraki cukrowe i inne rośliny o wysokiej zawartości materii organicznej. Ich przydatność zależy od lokalnych warunków uprawy, plonów, kosztów zbioru i możliwości magazynowania. Trawy i lucerna mogą dostarczać dużo substancji organicznej, ale ich skład zmienia się w zależności od fazy wzrostu i terminu koszenia.
Rośliny energetyczne mają jednak istotne ograniczenie. Ich uprawa wymaga ziemi, nawozów, paliwa i wody. Jeżeli na potrzeby produkcji biogazu przeznacza się grunty, które mogłyby służyć do uprawy żywności lub pasz, pojawia się konkurencja o zasoby rolne. Z tego powodu coraz większy nacisk kładzie się na odpady i pozostałości, które nie wymagają specjalnej uprawy.
IEA w analizie zrównoważonego potencjału surowców rozróżnia między innymi pozostałości po zbiorach, nawozy naturalne, bioodpady i biomasę drzewną. Przy ocenie ich przydatności uwzględnia nie tylko uzysk gazu, lecz także ryzyko konkurencji z produkcją żywności i pasz.
Słoma i pozostałości po zbiorach mają potencjał, ale wymagają przygotowania
Słoma zbóż, łodygi kukurydzy, liście i inne pozostałości roślinne mogą stanowić lokalnie dostępne źródło surowca. Ich zaletą jest to, że powstają jako produkt uboczny działalności rolniczej. Nie trzeba więc prowadzić osobnej uprawy wyłącznie w celu produkcji energii.
Problemem jest budowa chemiczna tych materiałów. Zawierają celulozę, hemicelulozę i ligninę. Dwie pierwsze substancje mogą być rozkładane przez mikroorganizmy, ale lignina tworzy strukturę utrudniającą dostęp do pozostałych składników. Im bardziej zdrewniały i dojrzały materiał, tym trudniej wykorzystać jego potencjał w standardowej fermentacji beztlenowej.
Wydajność słomy zależy więc od gatunku rośliny, stopnia rozdrobnienia, wilgotności i zastosowanego przygotowania. W zestawieniach technologicznych podaje się orientacyjnie około 200 do 250 litrów metanu z kilograma lotnych substancji stałych. IEA wskazuje, że pozostałości zbóż i roślin zbożowych mogą mieć wyższy potencjał niż część innych pozostałości rolniczych, między innymi ze względu na zawartość skrobi i innych łatwiej dostępnych związków organicznych.
Aby poprawić uzysk, słomę można rozdrabniać, poddawać obróbce termicznej, chemicznej lub biologicznej. Zabiegi te zwiększają dostępność materii organicznej dla mikroorganizmów, ale wymagają energii, urządzeń i dodatkowych nakładów. W praktyce trzeba więc sprawdzić, czy dodatkowy metan zrekompensuje koszt przygotowania materiału.
Istotne jest także pozostawianie części resztek roślinnych na polu. Słoma pomaga utrzymywać zawartość materii organicznej w glebie, ogranicza erozję i uczestniczy w obiegu składników pokarmowych. Jej całkowite usuwanie może pogarszać jakość gleby. Surowiec dostępny dla biometanowni nie jest zatem równy całej ilości pozostałości powstających podczas zbiorów.
Gnojowica i obornik dają mniej metanu, ale mają duże znaczenie dla klimatu
Nawozy naturalne, takie jak gnojowica bydlęca i świńska oraz obornik, mają niższą wydajność metanową w przeliczeniu na jednostkę suchej masy niż odpady spożywcze czy tłuszcze. Dla gnojowicy bydlęcej typowe wartości wynoszą około 0,2 m³ metanu na kilogram lotnych substancji stałych, a dla gnojowicy świńskiej około 0,25 do 0,35 m³. Wartości zależą od sposobu utrzymania zwierząt, żywienia, zawartości wody i udziału ściółki.

Niska wydajność z tony świeżej masy wynika przede wszystkim z dużej zawartości wody i częściowo rozłożonej już materii organicznej. Gnojowica jest jednak dostępna w gospodarstwach hodowlanych przez cały rok, a jej odbiór może rozwiązywać problem magazynowania nawozów naturalnych.
Jej znaczenie dla bilansu klimatycznego może być większe, niż sugeruje sam uzysk gazu. Przechowywanie gnojowicy w zbiornikach i lagunach może prowadzić do emisji metanu powstającego podczas naturalnego rozkładu materii organicznej. Wykorzystanie jej w szczelnej instalacji fermentacyjnej pozwala przechwycić część tego gazu i wykorzystać go energetycznie.
Wartość klimatyczna nawozów naturalnych jest więc szczególnie korzystna w porównaniu z surowcami uprawianymi specjalnie na potrzeby energetyczne. W analizie przytoczonej przez Rabobank intensywność emisji gazów cieplarnianych dla biometanu z nawozów naturalnych może być ujemna, ponieważ uwzględnia uniknięte emisje z tradycyjnego przechowywania obornika i gnojowicy. Wielkość korzyści zależy jednak od przyjętej metody obliczeń, warunków gospodarstwa i skuteczności wychwytywania metanu.
Z tego powodu gnojowica jest często łączona z innymi surowcami. Sama może dostarczać stosunkowo mało gazu, ale poprawia wilgotność mieszaniny, dostarcza mikroorganizmów i składników odżywczych, a także pomaga stabilizować fermentację materiałów o dużej zawartości węgla.
Osady ściekowe mogą być ważnym surowcem dla biometanowni
Osady powstające w oczyszczalniach ścieków zawierają materię organiczną, którą można wykorzystać do produkcji biogazu. Ich skład zależy od rodzaju ścieków, technologii oczyszczania i sposobu przygotowania osadu. Wydajność jest zmienna, ale w zestawieniach naukowych typowe wartości wynoszą około 0,3 do 0,4 m³ metanu na kilogram lotnych substancji stałych.
Zaletą osadów jest stały dopływ surowca do dużych oczyszczalni. Zakład przetwarzający ścieki miejskie może dysponować materiałem przez cały rok, bez konieczności organizowania dostaw z wielu rozproszonych gospodarstw. Fermentacja osadów pozwala też ograniczyć ilość materii organicznej, którą trzeba następnie zagospodarować.
Ograniczeniem jest ich skład i stopień rozkładu. Część substancji organicznych jest trudna do wykorzystania przez mikroorganizmy, dlatego niekiedy stosuje się dodatkowe przygotowanie mechaniczne, termiczne lub chemiczne. Trzeba też kontrolować obecność metali ciężkich, związków chemicznych i innych zanieczyszczeń, które mogą ograniczać możliwości wykorzystania pozostałości pofermentacyjnej.
Wysoka zawartość wody sprawia, że transport osadów na duże odległości jest kosztowny. Dlatego najbardziej uzasadnione jest ich wykorzystanie w instalacjach zlokalizowanych przy oczyszczalniach lub w niewielkiej odległości od nich.
Dlaczego mieszanie surowców często daje lepszy wynik?
W praktyce wiele biogazowni i biometanowni nie opiera produkcji na jednym rodzaju substratu. Wykorzystuje tak zwaną kofermentację, czyli jednoczesne przetwarzanie kilku surowców. Pozwala to połączyć ich zalety i ograniczyć problemy wynikające z niekorzystnego składu pojedynczego materiału.
Przykładem jest połączenie gnojowicy z odpadami spożywczymi. Gnojowica dostarcza wody, mikroorganizmów i składników mineralnych, natomiast odpady żywnościowe zwiększają ilość łatwo rozkładalnej materii organicznej. Podobną rolę może pełnić dodatek pozostałości roślinnych do materiałów bogatych w białka lub tłuszcze.
Znaczenie ma równowaga między węglem a azotem. Materiały bogate w białko, takie jak niektóre odpady poubojowe i nawozy drobiowe, mogą dostarczać dużo azotu. Przy zbyt wysokim stężeniu amoniaku proces fermentacji zostaje zahamowany. Dodanie materiału bogatego w węgiel może poprawić proporcje składników i ułatwić prowadzenie procesu.
Z kolei odpady o wysokiej zawartości tłuszczu wymagają kontrolowanego dawkowania, ponieważ ich nadmiar może powodować zahamowanie aktywności mikroorganizmów. Zmieszanie ich z gnojowicą, osadami lub innym materiałem o odpowiednich właściwościach może poprawić stabilność procesu.
Badania nad kofermentacją wskazują, że odpowiednio dobrane mieszaniny mogą zwiększać produkcję biogazu i poprawiać stabilność fermentacji. Nie istnieje jednak jeden uniwersalny przepis na skład wsadu. Proporcje trzeba dobierać na podstawie badań laboratoryjnych, charakterystyki instalacji i bieżącej jakości dostarczanych substratów.
Wysoki uzysk metanu nie zawsze oznacza największą opłacalność
Porównanie wydajności biologicznej to dopiero początek oceny surowca. Inwestor musi również uwzględnić koszt jego pozyskania, transportu, magazynowania i przygotowania. Materiał o bardzo wysokim potencjale metanowym może okazać się mniej atrakcyjny niż surowiec o niższym uzysku, ale dostępny bezpłatnie w pobliżu instalacji.
Dobrym przykładem są odpady z przemysłu spożywczego. Mogą zapewniać wysoką produkcję metanu, lecz ich dostępność jest uzależniona od lokalizacji zakładów i skali produkcji. Niektóre strumienie odpadów są już wykorzystywane w innych procesach przemysłowych, dlatego biometanownia musi konkurować o ich pozyskanie.
W przypadku gnojowicy i obornika sytuacja jest odwrotna. Uzysk metanu jest stosunkowo niski, ale surowiec powstaje regularnie w gospodarstwach hodowlanych. Jego zagospodarowanie może przynosić dodatkowe korzyści środowiskowe i ograniczać emisje metanu z magazynowania nawozów naturalnych.
Koszt transportu ma szczególne znaczenie dla materiałów o dużej zawartości wody. Przewożenie gnojowicy na kilkadziesiąt kilometrów może być nieopłacalne, ponieważ znaczna część ładunku to woda, a nie substancja organiczna. W przypadku suchych pozostałości rolniczych transport może być łatwiejszy, ale trzeba uwzględnić koszty zbioru, prasowania, magazynowania i rozdrabniania.
Znaczenie ma także ciągłość dostaw. Instalacja zaprojektowana do określonej ilości substratu potrzebuje stabilnego zasilania. Sezonowe odpady z przetwórstwa owoców i warzyw mogą mieć wysoki potencjał, ale ich podaż nie zawsze wystarcza do całorocznej pracy zakładu. Konieczne jest wtedy magazynowanie albo uzupełnianie wsadu innymi materiałami.
Od biogazu do biometanu. Kolejny etap wpływa na końcowy uzysk
Wysoki potencjał metanowy surowca nie oznacza, że cała teoretyczna ilość metanu trafi do sieci gazowej. W fermentorze powstaje biogaz, który musi zostać oczyszczony i uszlachetniony. Proces ten nazywa się uzdatnianiem lub upgradingiem biogazu.
Najważniejszym zadaniem jest oddzielenie dwutlenku węgla, tak aby zwiększyć udział metanu w produkcie końcowym. Usuwa się również między innymi siarkowodór, wodę i zanieczyszczenia, które mogłyby powodować korozję urządzeń lub naruszać wymagania jakościowe gazu. W zależności od zastosowanej technologii wykorzystuje się między innymi separację membranową, absorpcję wodną, płukanie aminowe lub adsorpcję zmiennociśnieniową.
W procesie oczyszczania występują straty metanu. Ich poziom zależy od technologii, jakości instalacji i sposobu zagospodarowania gazu odpadowego. Dlatego przy porównywaniu projektów należy odróżniać laboratoryjny potencjał produkcji metanu od ilości biometanu rzeczywiście uzyskiwanego i przekazywanego odbiorcy.
Ważna jest również jakość gazu. Biometan przeznaczony do wtłaczania do sieci musi spełniać wymagania dotyczące między innymi wartości opałowej, zawartości zanieczyszczeń i parametrów fizykochemicznych. Jeżeli instalacja ma dostarczać paliwo do transportu, konieczne jest dostosowanie produktu do wymagań konkretnego zastosowania.
Jakie surowce mają największe znaczenie dla rozwoju biometanu w Polsce?
W polskich warunkach duży potencjał ma połączenie kilku grup surowców. Rolnictwo dostarcza gnojowicy, obornika, słomy i pozostałości po zbiorach. Przemysł spożywczy wytwarza odpady z przetwórstwa mięsa, mleka, owoców, warzyw i zbóż. Miasta i oczyszczalnie ścieków zapewniają bioodpady komunalne oraz osady ściekowe.
Dla biometanowni rolniczych naturalnym punktem wyjścia są nawozy naturalne i pozostałości z gospodarstwa. Ich zaletą jest lokalna dostępność i możliwość wykorzystania pofermentu jako nawozu. Dodanie kiszonki, odpadów roślinnych lub odpowiednio przygotowanych odpadów spożywczych może zwiększyć produkcję gazu z jednostki objętości fermentora.
W pobliżu dużych zakładów przetwórstwa żywności bardziej atrakcyjne mogą być odpady przemysłowe i pozostałości poprodukcyjne. Wysoka zawartość materii organicznej pozwala uzyskać dużo metanu, a regularne dostawy mogą zapewnić instalacji stabilną pracę. Warunkiem jest jednak zawarcie długoterminowych umów na dostawy i dopasowanie technologii do konkretnego rodzaju odpadu.
W dużych aglomeracjach i przy oczyszczalniach ścieków można natomiast wykorzystywać osady ściekowe, bioodpady oraz wybrane odpady z gastronomii. W tym przypadku o opłacalności w dużym stopniu decyduje logistyka zbiórki, segregacja i przygotowanie materiału.
Europejskie szacunki potwierdzają znaczenie takiego zróżnicowania. European Biogas Association w opracowaniu Biogases towards 2040 and beyond oszacowało, że w 2040 roku Europa mogłaby produkować 111 mld m³ biometanu rocznie. Około 74 mld m³ miałoby pochodzić z fermentacji beztlenowej, a 37 mld m³ z gazyfikacji termicznej. Potencjał obejmuje więc zarówno odpady i pozostałości przetwarzane biologicznie, jak i biomasę wykorzystywaną w innych procesach technologicznych.
Który surowiec jest najlepszy?
Jeżeli kryterium stanowi wyłącznie ilość metanu uzyskiwana z kilograma substancji organicznej, w czołówce znajdują się odpady tłuszczowe i niektóre odpady poubojowe. Bardzo dobre wyniki osiągają również selektywnie zebrane odpady żywnościowe. Wysoki potencjał mają także wybrane odpady przemysłu spożywczego.
Jeżeli jednak oceniać surowiec z punktu widzenia całej inwestycji, ranking wygląda inaczej. Gnojowica może być mniej wydajna, ale jest dostępna w gospodarstwach i przynosi dodatkowe korzyści środowiskowe. Kiszonka kukurydziana zapewnia przewidywalność i łatwość magazynowania, ale wymaga ziemi i nakładów na uprawę. Słoma jest pozostałością rolniczą, lecz wymaga odpowiedniego przygotowania, a jej nadmierne usuwanie może szkodzić glebie. Odpady żywnościowe mają wysoki potencjał, ale ich jakość i dostępność bywają zmienne.
Najbardziej racjonalny model dla wielu instalacji to zatem nie wybór jednego surowca o najwyższej laboratoryjnej wydajności, lecz zaprojektowanie mieszanki kilku lokalnie dostępnych materiałów. Taki dobór pozwala łączyć wysoką produkcję metanu, stabilność procesu, ograniczenie kosztów transportu i zagospodarowanie odpadów, które w innym przypadku wymagałyby osobnego przetwarzania. Najwyższą wydajność metanową zapewniają więc przede wszystkim skoncentrowane odpady tłuszczowe, odpady poubojowe i dobrze posegregowane bioodpady. Największą przewagę inwestycyjną może jednak mieć instalacja, która łączy kilka substratów i wykorzystuje surowce dostępne w swoim bezpośrednim otoczeniu.

