Polska może mieć nadmiar prądu, a mimo to zabraknie go zimą. Magazynowanie energii staje się największym wyzwaniem transformacji

Polska energetyka staje przed problemem, którego nie da się rozwiązać samą budową kolejnych farm fotowoltaicznych i wiatrowych. W okresach intensywnej produkcji odnawialne źródła energii mogą dostarczać do systemu więcej prądu, niż odbiorcy są w stanie wykorzystać. Gdy jednak przychodzi zima, słońce przez wiele dni pozostaje słabe, a wiatr nie zapewnia odpowiedniej produkcji, sytuacja może się odwrócić. System potrzebuje wtedy energii, której nie da się w wystarczającej ilości uzyskać z aktualnie pracujących źródeł odnawialnych.

Rozwiązaniem są magazyny energii, ale nie wszystkie technologie odpowiadają na ten sam problem. Akumulatory pozwalają przenieść nadwyżkę produkcji na kolejne godziny, stabilizować pracę sieci i lepiej wykorzystywać energię ze słońca. Znacznie trudniejsze pozostaje przechowywanie energii przez wiele dni, a nawet tygodni, oraz dostarczanie jej w skali wystarczającej dla całego systemu elektroenergetycznego.

To właśnie długoterminowe magazynowanie może okazać się jednym z najważniejszych wyzwań polskiej transformacji energetycznej. Bez niego rozwój OZE będzie wymagał równoległego utrzymywania innych źródeł wytwórczych, rozbudowy sieci i inwestowania w technologie zapewniające dostawy energii wtedy, gdy pogoda nie sprzyja produkcji.

Nadwyżka prądu dzisiaj nie gwarantuje bezpieczeństwa jutro

Rozwój fotowoltaiki i energetyki wiatrowej zmienia sposób funkcjonowania krajowego systemu elektroenergetycznego. W tradycyjnym modelu duże elektrownie konwencjonalne mogły dostosowywać produkcję do zapotrzebowania, w granicach swoich możliwości technicznych i ekonomicznych. W przypadku OZE produkcja w znacznie większym stopniu zależy od warunków atmosferycznych.

Fotowoltaika dostarcza najwięcej energii w ciągu dnia, szczególnie w okresach dużego nasłonecznienia. Zapotrzebowanie odbiorców nie zawsze pokrywa się jednak z profilem produkcji. Wieczorem, kiedy gospodarstwa domowe zwiększają zużycie energii, instalacje słoneczne przestają produkować prąd. Podobne niedopasowanie może występować w przypadku energetyki wiatrowej, gdy warunki pogodowe powodują, że produkcja jest niższa od oczekiwanej.

Magazyny energii pozwalają częściowo rozwiązać ten problem. Przechowują nadwyżki w okresach wysokiej produkcji, a następnie oddają energię, kiedy jest bardziej potrzebna. Dzięki temu mogą ograniczać straty wynikające z niedopasowania produkcji do zapotrzebowania i poprawiać wykorzystanie infrastruktury OZE.

Nie oznacza to jednak, że każdy magazyn jest w stanie zabezpieczyć system na dowolnie długi czas. Znaczenie mają jego moc, pojemność, sprawność, koszty eksploatacji oraz czas, przez jaki może dostarczać energię przy określonym obciążeniu.

– Największym problemem nie jest sama budowa magazynów energii, ale brak rozwiązań, które pozwalałaby magazynować ją przez długi czas w sposób ekonomicznie uzasadniony i w skali wymaganej przez system elektroenergetyczny. Dostępne dziś rozwiązania bardzo dobrze sprawdzają się w bilansowaniu systemu w perspektywie kilku godzin, ale wciąż nie odpowiadają na pytanie, jak zabezpieczyć system na wiele dni czy tygodni – mówi Leszek Goli, prezes zarządu SPIE Energy Poland.

W tej wypowiedzi tkwi sedno problemu. Polska potrzebuje nie tylko większej liczby magazynów, lecz także odpowiedniego zróżnicowania technologii. Inne rozwiązania będą przydatne do przesuwania energii z południa na wieczór, a inne do zabezpieczania dostaw podczas długotrwałego niedoboru produkcji z OZE.

Kilka dni bez słońca i wiatru to prawdziwy sprawdzian systemu

Najtrudniejszym scenariuszem dla energetyki o dużym udziale źródeł odnawialnych nie jest pojedyncza godzina niskiej produkcji. Znacznie większe wyzwanie stanowią długie okresy, podczas których jednocześnie słabo pracują różne rodzaje OZE.

Zimą fotowoltaika produkuje mniej energii niż latem ze względu na krótszy dzień i niższe nasłonecznienie. Jeśli jednocześnie przez kilka dni utrzymuje się słaby wiatr, łączna produkcja z obu technologii może być ograniczona. W takich warunkach system musi nadal pokrywać zapotrzebowanie gospodarstw domowych, przedsiębiorstw, transportu i pozostałych odbiorców.

Problem może się pogłębiać, gdy niskim temperaturom towarzyszy zwiększone zużycie energii. Wraz z elektryfikacją ogrzewania i przemysłu znaczenie będzie miało nie tylko to, ile energii można wyprodukować w skali roku, lecz także to, czy odpowiednia ilość mocy będzie dostępna w konkretnych godzinach.

– Musimy patrzeć na system elektroenergetyczny nie przez pryzmat jednego słonecznego dnia, ale całego roku. Największym sprawdzianem są okresy zimowe, gdy przez wiele dni jednocześnie nie pracuje fotowoltaika i praktycznie nie wieje wiatr. Właśnie wtedy okazuje się, jak ważne jest posiadanie stabilnych źródeł energii, które gwarantują bezpieczeństwo dostaw niezależnie od pogody – podkreśla prezes SPIE Energy Poland.

Taki scenariusz pokazuje różnicę między rocznym bilansem energetycznym a bieżącą zdolnością systemu do pokrywania zapotrzebowania. Kraj może w ciągu roku wytwarzać dużo energii ze źródeł odnawialnych, a mimo to potrzebować innych źródeł w okresach ich niskiej produkcji.

Ważne jest również rozróżnienie między energią a mocą. Energia określa ilość prądu dostarczonego w danym czasie, natomiast moc mówi o tym, ile można dostarczyć w konkretnej chwili. Magazyn o dużej mocy może zasilać odbiorców intensywnie, ale jeśli ma niewielką pojemność, szybko się rozładuje. Z kolei magazyn o dużej pojemności, lecz ograniczonej mocy, może przechowywać energię przez dłuższy czas, ale niekoniecznie będzie w stanie pokryć nagły, wysoki wzrost zapotrzebowania.

Bezpieczeństwo energetyczne wymaga więc odpowiedniego połączenia obu parametrów.

Dlaczego magazyny działające przez kilka godzin nie wystarczą?

Obecnie rozwijane bateryjne magazyny energii są szczególnie przydatne do krótkoterminowego bilansowania systemu. Mogą gromadzić energię w czasie wysokiej produkcji, a następnie oddawać ją w godzinach większego zapotrzebowania. Przy odpowiednim sterowaniu wspierają również stabilność sieci i pomagają reagować na szybkie zmiany produkcji oraz zużycia.

Nie oznacza to, że magazyny bateryjne nie mogą pracować dłużej niż kilka godzin. Ich przydatność zależy od zastosowanej technologii, pojemności i sposobu eksploatacji. Problemem pozostaje jednak koszt zapewnienia odpowiednio dużego zapasu energii, szczególnie gdy system miałby korzystać z niego przez wiele kolejnych dni.

Aby magazyn mógł dostarczać energię przez długi czas, musi zgromadzić odpowiednio duży jej zapas. Im dłuższy okres, na jaki trzeba zabezpieczyć dostawy, tym większe znaczenie ma całkowita pojemność instalacji. W przypadku sezonowych niedoborów skala potrzeb może być znacznie większa niż w przypadku przesuwania energii pomiędzy porankiem a wieczorem.

Istotna jest również sprawność magazynowania. W procesie ładowania, przechowywania i późniejszego oddawania energii występują straty. Oznacza to, że do odbiorcy trafia mniej energii, niż wcześniej wprowadzono do magazynu. W zależności od technologii różne są zarówno wielkość tych strat, jak i koszty samej instalacji.

Dlatego nie wystarczy porównać ceny jednego magazynu z ceną innego. Trzeba sprawdzić, ile energii urządzenie może zgromadzić, jak długo ją przechowuje, z jaką mocą może ją oddawać, jak często będzie wykorzystywane i ile będzie kosztować jego eksploatacja.

Jakie technologie mogą pomóc w magazynowaniu energii?

Nie istnieje jedna technologia, która w każdych warunkach będzie najlepszym rozwiązaniem. System elektroenergetyczny potrzebuje różnych sposobów przechowywania energii, dostosowanych do czasu magazynowania, skali zapotrzebowania i lokalnych możliwości.

Magazyny bateryjne są szczególnie przydatne do szybkiego reagowania na zmiany w systemie oraz przesuwania energii na kolejne godziny. Mogą być instalowane przy farmach fotowoltaicznych i wiatrowych, w pobliżu odbiorców przemysłowych oraz w sieciach elektroenergetycznych. Ich ograniczenia zależą od konkretnej technologii, kosztów i wymaganej pojemności.

Elektrownie szczytowo-pompowe wykorzystują energię elektryczną do pompowania wody do wyżej położonego zbiornika. Kiedy energia jest potrzebna, woda przepływa przez turbiny i ponownie wytwarza prąd. To sprawdzona technologia magazynowania energii na dużą skalę, ale jej rozwój wymaga odpowiednich warunków geograficznych, znacznych nakładów inwestycyjnych i długiego procesu przygotowania.

Magazynowanie energii w postaci wodoru polega na wykorzystaniu energii elektrycznej do produkcji wodoru, który można później przechowywać i wykorzystać między innymi w procesach przemysłowych lub do ponownego wytwarzania energii elektrycznej. Takie rozwiązanie może mieć znaczenie w dłuższym horyzoncie czasowym, jednak jego efektywność zależy od całego łańcucha technologicznego. Przekształcenie energii elektrycznej w wodór, a następnie ponownie w prąd powoduje straty, a infrastruktura wymaga odpowiednich inwestycji.

Magazyny ciepła pozwalają przechowywać energię w postaci podgrzanej wody lub innych materiałów. Mogą wspierać systemy ciepłownicze, ogrzewanie budynków i wykorzystanie energii elektrycznej w okresach jej nadwyżek. Nie zastępują wszystkich funkcji magazynów energii elektrycznej, ale mogą ograniczyć zapotrzebowanie na prąd w niektórych zastosowaniach, zwłaszcza gdy energia jest wykorzystywana do produkcji ciepła.

Każda z tych technologii odpowiada na inne potrzeby. Krótkoterminowe bilansowanie, stabilizacja sieci, przechowywanie energii przez wiele dni i magazynowanie sezonowe to różne zadania, które mogą wymagać odmiennych rozwiązań. Z tego powodu rozwój systemu nie powinien opierać się na założeniu, że jedna technologia rozwiąże wszystkie problemy.

Energetyka konwencjonalna nadal ma znaczenie

Wraz ze wzrostem udziału OZE rośnie znaczenie źródeł, które mogą zapewniać energię w okresach niskiej produkcji zależnej od pogody. Z tego powodu dyskusja o transformacji obejmuje nie tylko rozwój magazynów i odnawialnych źródeł, ale również przyszłość elektrowni konwencjonalnych.

Ich znaczenie wynika między innymi z możliwości dostarczania energii wtedy, gdy produkcja z fotowoltaiki i wiatru jest niewystarczająca. Nie oznacza to jednak, że każda elektrownia konwencjonalna może dowolnie szybko zwiększać produkcję ani że wszystkie takie jednostki są równie dyspozycyjne. Ich dostępność zależy od stanu technicznego, rodzaju paliwa, kosztów, ograniczeń eksploatacyjnych i warunków pracy systemu.

– W debacie publicznej często zakładamy, że rozwój odnawialnych źródeł energii automatycznie rozwiąże problem bezpieczeństwa energetycznego. Moim zdaniem to zbyt daleko idące uproszczenie. Dopóki nie będziemy dysponowali ekonomicznie uzasadnionymi metodami długoterminowego magazynowania energii, transformacja będzie musiała bazować na kilku uzupełniających się technologiach, a nie wyłącznie na OZE – ocenia Leszek Goli.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa energetycznego najważniejsza jest zdolność całego systemu do pokrywania zapotrzebowania. Oprócz magazynów i elektrowni mogą w tym pomagać połączenia transgraniczne, elastyczne zarządzanie popytem oraz lepsze dopasowanie zużycia do okresów wysokiej produkcji.

Żadne z tych rozwiązań nie powinno być oceniane w oderwaniu od pozostałych. Import energii zależy od jej dostępności w krajach sąsiednich, a więc w okresach niekorzystnej pogody w dużej części Europy nie musi zapewnić wystarczającego wsparcia. Zarządzanie popytem może ograniczyć zapotrzebowanie w określonych godzinach, ale jego możliwości zależą od rodzaju odbiorców i tego, jak łatwo można przesunąć ich zużycie.

Transformacja wymaga więc zbudowania systemu, w którym różne technologie wzajemnie się uzupełniają.

Sieci elektroenergetyczne są równie ważne jak same magazyny

Magazyn energii nie rozwiąże wszystkich problemów, jeżeli infrastruktura sieciowa nie będzie w stanie przesłać prądu tam, gdzie jest potrzebny. Wraz ze wzrostem liczby instalacji odnawialnych rośnie znaczenie rozbudowy i modernizacji sieci przesyłowych oraz dystrybucyjnych.

W okresach wysokiej produkcji lokalne sieci mogą napotykać ograniczenia w odbiorze energii z nowych instalacji. Magazyn umieszczony w odpowiednim miejscu może pomóc wykorzystać część nadwyżek i zmniejszyć obciążenie infrastruktury. Z kolei w okresach większego zapotrzebowania może oddawać energię w pobliżu odbiorców.

Lokalizacja ma zatem duże znaczenie. Dwie instalacje o podobnej mocy i pojemności mogą przynosić odmienne korzyści dla systemu, jeśli jedna znajduje się w miejscu szczególnie narażonym na ograniczenia sieciowe, a druga tam, gdzie infrastruktura dysponuje odpowiednim zapasem możliwości przesyłowych.

Potrzebne są również systemy sterowania, które pozwalają koordynować pracę magazynów z produkcją OZE, zapotrzebowaniem i sytuacją w sieci. Samo wybudowanie urządzenia nie gwarantuje, że będzie ono wykorzystywane w sposób najbardziej korzystny dla całego systemu.

Ekonomia zdecyduje o skali inwestycji

Rozwój długoterminowego magazynowania zależy nie tylko od możliwości technicznych, ale również od kosztów. Inwestor musi wiedzieć, czy przychody z wykorzystania magazynu pozwolą pokryć nakłady na jego budowę, finansowanie, eksploatację i ewentualną wymianę części urządzeń.

W przypadku krótkoterminowych magazynów wartość może wynikać z przesuwania energii pomiędzy godzinami, świadczenia usług na rzecz systemu lub poprawy wykorzystania lokalnego źródła OZE. Magazyn przeznaczony do zabezpieczania dostaw przez wiele dni może być wykorzystywany rzadziej, ale musi mieć znacznie większą pojemność. To stawia przed inwestorami inne wyzwania ekonomiczne.

Znaczenie ma również sposób wynagradzania za usługi świadczone systemowi elektroenergetycznemu. Jeżeli rynek nie zapewnia wystarczająco przewidywalnych przychodów za gotowość do dostarczania energii w sytuacjach krytycznych, inwestycje w niektóre technologie mogą być trudne do sfinansowania, nawet jeśli są korzystne z punktu widzenia bezpieczeństwa dostaw.

Nie można też pomijać kosztów alternatywnych. Długoterminowe magazynowanie musi konkurować z innymi sposobami zapewniania stabilności, takimi jak elastyczne źródła wytwórcze, modernizacja sieci, połączenia transgraniczne czy ograniczanie zapotrzebowania w godzinach szczytu. Najkorzystniejszy zestaw rozwiązań będzie zależał od kosztów, dostępności technologii oraz przyszłej struktury krajowego systemu energetycznego.

Transformacja energetyczna wymaga planowania na cały rok

Rozwój OZE pozostanie jednym z głównych kierunków zmian w polskiej energetyce. Jednak sama liczba nowych instalacji nie przesądzi o tym, czy system będzie w stanie zapewnić odbiorcom energię w każdej sytuacji. Równie istotne są możliwości jej przesyłania, magazynowania i dostarczania wtedy, gdy produkcja ze źródeł zależnych od pogody spada.

Magazyny bateryjne mogą poprawiać bilansowanie w skali godzin, elektrownie szczytowo-pompowe zapewniają sprawdzoną metodę przechowywania większych ilości energii, a technologie wykorzystujące wodór mogą w przyszłości odegrać rolę w dłuższym magazynowaniu. Równolegle potrzebne są stabilne źródła wytwórcze, modernizacja sieci oraz rozwiązania pozwalające elastycznie reagować na zmiany zapotrzebowania.

Największym wyzwaniem nie jest zatem samo wybudowanie większej liczby magazynów. Chodzi o stworzenie takiego zestawu technologii i infrastruktury, który pozwoli wykorzystać nadwyżki energii, ograniczyć straty i utrzymać dostawy podczas długotrwałych okresów niskiej produkcji z OZE.

Polska musi planować transformację nie tylko na słoneczne południe wiosną czy latem, lecz także na zimowe dni, gdy zapotrzebowanie jest wysokie, a produkcja z wiatru i słońca może pozostawać ograniczona. Dopiero uwzględnienie całego roku, różnych scenariuszy pogodowych i rzeczywistych kosztów poszczególnych rozwiązań pozwoli ocenić, jak zbudować system jednocześnie niskoemisyjny, elastyczny i bezpieczny.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu