Europa buduje nowy system bezpieczeństwa. Von der Leyen chce europejskiego odpowiednika art. 4 NATO

Ursula von der Leyen zapowiedziała utworzenie Europejskiej Rady Bezpieczeństwa oraz mechanizmu wzorowanego na art. 4 NATO, który ma pozwolić państwom UE szybciej reagować na wspólne zagrożenia.

Wystąpienie przewodniczącej Komisji Europejskiej w Parlamencie Europejskim w Strasburgu dotyczyło kilku obszarów, ale bezpieczeństwo zajęło w nim szczególne miejsce. Von der Leyen zaproponowała stworzenie nowego mechanizmu konsultacji kryzysowych, który miałby być uruchamiany przez jedno państwo członkowskie w sytuacji uznanej przez nie za zagrożenie dla bezpieczeństwa. W takim przypadku pozostałe państwa miałyby zostać szybko zwołane w celu uzgodnienia wspólnej reakcji. Zapowiedziała też przedstawienie propozycji utworzenia Europejskiej Rady Bezpieczeństwa, choć nie podała jeszcze jej składu, kompetencji ani sposobu podejmowania decyzji.

– Nadszedł czas na europejski odpowiednik artykułu 4, protokół bezpieczeństwa na wypadek sytuacji nadzwyczajnej. Uruchomienie go przez jedno państwo członkowskie skutkowałoby zwołaniem wszystkich państw członkowskich w celu skoordynowania europejskiej reakcji, powstrzymania dalszej eskalacji i złagodzenia skutków – powiedziała Ursula von der Leyen podczas orędzia o stanie Unii.

Art. 4 traktatu północnoatlantyckiego nie oznacza automatycznego rozpoczęcia działań wojskowych. Jest mechanizmem konsultacyjnym, który pozwala państwu członkowskiemu zwrócić się o rozmowy, kiedy uważa, że zagrożona jest jego integralność terytorialna, niezależność polityczna lub bezpieczeństwo. Dopiero w ramach dalszych konsultacji państwa NATO mogą uzgadniać kolejne działania. Pomysł przedstawiony przez von der Leyen ma więc dotyczyć przede wszystkim szybkości wymiany informacji i koordynowania odpowiedzi, a nie stworzenia automatycznego mechanizmu wojskowej obrony państwa UE.

To rozróżnienie jest istotne, ponieważ Unia Europejska i NATO mają inne kompetencje. NATO pozostaje sojuszem wojskowym opartym na zobowiązaniu do wspólnej obrony, natomiast UE dysponuje instrumentami gospodarczymi, regulacyjnymi, cywilnymi i częściowo obronnymi. Nowy mechanizm mógłby więc służyć sytuacjom, w których zagrożenie dla jednego państwa wymaga wykorzystania wielu europejskich narzędzi jednocześnie, na przykład ochrony infrastruktury, reakcji na atak hybrydowy, cyberataku, presji migracyjnej, zakłóceń dostaw energii albo innych działań destabilizujących.

Europejska Rada Bezpieczeństwa ma koordynować reakcję

Drugim elementem propozycji jest Europejska Rada Bezpieczeństwa. Von der Leyen zapowiedziała przedstawienie propozycji jej utworzenia, ale podczas orędzia nie przedstawiła szczegółowego modelu funkcjonowania takiego organu. Na obecnym etapie nie wiadomo więc, czy rada miałaby być stałym organem politycznym, formatem spotkań przywódców państw członkowskich, czy instytucją posiadającą własne kompetencje.

Znaczenie tej zapowiedzi wynika przede wszystkim z problemu koordynacji. Państwa europejskie dysponują własnymi służbami, armiami, systemami ochrony infrastruktury i procedurami reagowania kryzysowego. Jednocześnie część zagrożeń ma charakter transgraniczny. Cyberatak może rozpocząć się w jednym państwie i w ciągu godzin objąć systemy działające w kilku krajach. Sabotaż infrastruktury energetycznej może dotknąć więcej niż jednego rynku, a zakłócenie transportu lub dostaw surowców może szybko przenieść się przez granice.

W takiej sytuacji problemem nie musi być brak narzędzi, lecz czas potrzebny na ich uruchomienie i uzgodnienie wspólnej odpowiedzi. Europejska Rada Bezpieczeństwa mogłaby, jeśli państwa członkowskie zgodzą się na odpowiednio szerokie kompetencje, stać się miejscem, w którym takie decyzje byłyby podejmowane szybciej. Na razie jest to jednak kierunek polityczny zapowiedziany przez Komisję, a nie działający mechanizm.

Kanada ma być bliżej Unii

Wystąpienie von der Leyen miało także wyraźny wymiar gospodarczy i geopolityczny. Honorowym gościem orędzia był premier Kanady Mark Carney, a przewodnicząca Komisji przedstawiła pogłębienie relacji z Ottawą jako jeden z elementów budowania europejskiej odporności.

– Europa i Kanada wierzą w demokrację. Wierzą, że władza nie należy do najsilniejszych, najbogatszych czy tych, którzy sprawują ją najdłużej, lecz do nas wszystkich – powiedziała von der Leyen.

Przewodnicząca Komisji odwołała się do obowiązującej umowy handlowej CETA, wskazując, że handel towarami między UE i Kanadą wzrósł dzięki niej o 75 proc. w ciągu niespełna dekady. Kolejnym etapem ma być znacznie szersza współpraca obejmująca przemysł, technologie, bezpieczeństwo gospodarcze i obronność. Mark Carney uczestniczył w orędziu jako gość honorowy, a Parlament Europejski przewidział także jego wystąpienie następnego dnia.

– Teraz przechodzimy od umowy CETA do sojuszu na rzecz przyszłości, by stworzyć przestrzeń wspólnego dobrobytu i bezpieczeństwa gospodarczego – powiedziała von der Leyen.

Kanada może dostać nowy status

Von der Leyen zapowiedziała także rozmowy o stworzeniu dla Kanady specjalnej formuły relacji z Unią. Nie chodzi obecnie o pełne członkostwo Kanady w UE, lecz o możliwość uzyskania statusu pierwszego członka stowarzyszonego.

– Chcę pracować z Carneyem nad otwarciem dla Kanady drogi do uzyskania statusu pierwszego członka stowarzyszonego Unii Europejskiej – powiedziała przewodnicząca Komisji.

Taki status wymagałby dopiero stworzenia konkretnych zasad. Nie jest to istniejąca obecnie kategoria członkostwa, która automatycznie dawałaby Kanadzie prawa państwa UE. Chodziłoby raczej o stworzenie nowego modelu współpracy, pozwalającego państwu spoza Unii znacznie głębiej uczestniczyć w wybranych obszarach europejskiej współpracy gospodarczej, technologicznej i bezpieczeństwa.

Dla Ottawy znaczenie ma możliwość zmniejszenia zależności od Stanów Zjednoczonych. Dla Brukseli Kanada jest partnerem posiadającym surowce, przemysł, technologie, możliwości produkcyjne i rozbudowane relacje transatlantyckie. Von der Leyen zapowiedziała współpracę między innymi w zakresie inteligentnej produkcji, technologii oraz przemysłowych baz obronnych.

– Będziemy współpracować w dziedzinie inteligentnej produkcji. Stworzymy sojusz technologiczny. Zintegrujemy nasze przemysłowe bazy obronne. Uczynimy z Arktyki nasz sztandarowy wspólny projekt – powiedziała von der Leyen.

Arktyka staje się częścią europejskiej strategii

Włączenie Arktyki do planów współpracy z Kanadą nie jest przypadkowe. Kanada posiada ogromne terytoria arktyczne, a region ma rosnące znaczenie gospodarcze i strategiczne. Zmiany klimatyczne wpływają na dostępność części szlaków morskich, a jednocześnie rośnie zainteresowanie surowcami krytycznymi oraz infrastrukturą znajdującą się w północnej części świata.

Dla Unii współpraca z Kanadą może oznaczać dostęp do partnera posiadającego zasoby i doświadczenie w funkcjonowaniu w warunkach arktycznych. Dla Kanady współpraca z UE oznacza natomiast możliwość związania części polityki przemysłowej, technologicznej i bezpieczeństwa z największym jednolitym rynkiem gospodarczym Europy.

– Nie jest to partnerstwo wymierzone w kogokolwiek, lecz służące budowaniu naszej wspólnej siły – powiedziała von der Leyen.

Komisja chce przygotować Europę na coraz droższe skutki zmian klimatu

W drugiej części wystąpienia von der Leyen połączyła kwestie klimatyczne z bezpieczeństwem gospodarczym. Według danych przedstawionych przez przewodniczącą Komisji tegoroczne lato przyniosło w Europie pożary, straty w rolnictwie oraz wysoką śmiertelność podczas fal upałów.

– Tegoroczne lato było chwilą prawdy, jeśli chodzi o zmiany klimatu. Niemal żaden zakątek naszego kontynentu nie uniknął ich skutków – powiedziała von der Leyen.

Według przedstawionych przez nią danych spłonęło 660 tys. hektarów ziemi, utracono około 12 mln ton upraw, a podczas fal upałów odnotowano ponad 35 tys. dodatkowych zgonów.

– To zaledwie przedsmak tego, co nas czeka. Były to najgorętsze miesiące letnie w historii, a jednocześnie najchłodniejsze w porównaniu z tymi, które nadejdą – dodała przewodnicząca Komisji.

Komisja Europejska zapowiedziała przedstawienie w październiku ram działań dotyczących odporności na zmiany klimatu. Wśród przykładów wymieniono uprawy odporne na suszę, zabezpieczenia przeciwpowodziowe oraz energooszczędne systemy chłodzenia. Chodzi nie tylko o ograniczanie emisji, lecz także o dostosowanie infrastruktury i gospodarki do skutków zmian klimatycznych, które już powodują koszty dla państw, przedsiębiorstw i gospodarstw domowych.

Ubezpieczenia klimatyczne mają ograniczyć obciążenie państw

Jednym z konkretnych problemów wskazanych przez von der Leyen jest sposób finansowania strat powodowanych przez katastrofy naturalne. Prywatne ubezpieczenia pokrywają obecnie około jednej czwartej strat związanych z klęskami żywiołowymi. Pozostała część kosztów w dużej mierze trafia na przedsiębiorstwa, gospodarstwa domowe oraz finanse publiczne.

– Oznacza to, że budżety krajowe zbyt często stają się ubezpieczycielem ostatniej instancji – powiedziała von der Leyen.

Komisja chce stworzyć sojusz na rzecz ubezpieczeń klimatycznych, który miałby ograniczyć tę lukę. Problem jest szczególnie istotny w przypadku powodzi, susz, pożarów i ekstremalnych temperatur, ponieważ rosnące ryzyko może powodować wzrost składek albo prowadzić do sytuacji, w której część ryzyk staje się dla prywatnych ubezpieczycieli zbyt kosztowna.

Jeżeli coraz większa część strat będzie musiała być pokrywana przez państwo, skutki zmian klimatu będą miały bezpośrednie znaczenie dla budżetów publicznych. Koszty odbudowy infrastruktury po powodzi czy pożarze konkurują bowiem z innymi wydatkami państwa, a powtarzające się katastrofy mogą zwiększać potrzebę inwestycji w wały przeciwpowodziowe, sieci energetyczne, systemy chłodzenia, gospodarkę wodną i ochronę przeciwpożarową.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu