Szwecja bierze przykład z Chin. Europa buduje własny przemysł metali ziem rzadkich

Europa przez lata koncentrowała się na poszukiwaniu złóż metali ziem rzadkich, pozostawiając Chinom kontrolę nad najważniejszymi etapami ich przetwarzania. Szwecja próbuje zmienić ten układ. Zamiast ograniczać się do wydobycia, rozwija cały łańcuch przemysłowy, od kopalni przez separację pierwiastków aż po produkcję materiałów wykorzystywanych w nowoczesnych technologiach.

Metale ziem rzadkich są niezbędne między innymi do produkcji silnych magnesów trwałych, wykorzystywanych w samochodach elektrycznych, turbinach wiatrowych, elektronice i urządzeniach przemysłowych. Ich znaczenie wykracza jednak daleko poza rynek cywilny. Surowce te mają również zastosowanie w sektorze obronnym, między innymi w systemach radarowych, precyzyjnych urządzeniach elektronicznych i technologiach naprowadzania.

Samo posiadanie złóż nie daje państwu kontroli nad rynkiem. Wydobyty materiał trzeba odpowiednio wzbogacić, rozdzielić na poszczególne pierwiastki, oczyścić, a następnie przetworzyć w produkty o parametrach wymaganych przez przemysł. To kosztowny i technologicznie wymagający proces. Właśnie na tych etapach przez lata budowano przewagę Chin, które rozwinęły nie tylko własne kopalnie, lecz także rozbudowany system rafinacji i produkcji magnesów.

Dla europejskiego przemysłu oznacza to problem znacznie poważniejszy niż konieczność sprowadzania surowca z zagranicy. Nawet jeśli na kontynencie znajdują się odpowiednie złoża, brak zakładów przetwórczych może sprawić, że wydobyte minerały i tak będą musiały trafić do azjatyckich odbiorców. Szwedzki projekt pokazuje, że zmianę tego modelu trzeba rozpocząć od połączenia górnictwa, przemysłu chemicznego, energetyki i zaplecza naukowego.

Kopalnia żelaza stanie się początkiem nowego łańcucha dostaw

Przykładem jest kopalnia Malmberget w północnej Szwecji, należąca do państwowej spółki LKAB. Zakład działa od ponad stu lat i wydobywa rudę żelaza. Teraz firma chce wykorzystać materiał, który dotychczas nie stanowił głównego celu eksploatacji, do pozyskiwania fosforu oraz metali ziem rzadkich. Surowce te występują w apatytach obecnych w strumieniach pozostałych po przeróbce rudy.

To rozwiązanie ma istotną zaletę ekonomiczną. LKAB nie musi rozpoczynać przedsięwzięcia od budowy nowej kopalni przeznaczonej wyłącznie do wydobywania metali ziem rzadkich. Surowiec towarzyszący jest pozyskiwany w ramach istniejącej działalności górniczej. Nowe instalacje mają pozwolić na jego odzyskanie i dalsze przetwarzanie. W ten sposób firma chce zwiększyć wartość materiału wydobywanego już na potrzeby produkcji rudy żelaza.

Kolejny etap znajduje się około 190 kilometrów na południe, w Luleå. LKAB uruchomił tam instalację demonstracyjną, w której sprawdzane będą procesy odzyskiwania fosforu i metali ziem rzadkich z koncentratu apatytowego. Budowa obiektu kosztowała około 800 milionów koron szwedzkich. Zakończono ją zgodnie z harmonogramem i budżetem, a w listopadzie 2026 roku rozpoczęły się testy eksploatacyjne w rzeczywistych warunkach pracy.

Zakład w Luleå nie jest jeszcze pełnowymiarową fabryką produkującą metale ziem rzadkich na skalę przemysłową. Jego zadaniem jest sprawdzenie technologii, zebranie danych i przygotowanie podstaw do kolejnych decyzji inwestycyjnych. Jeśli wyniki będą zadowalające, LKAB zamierza rozbudować instalację w kierunku dużego parku przemysłowego. Pełna działalność takiego kompleksu jest planowana na lata 30. XXI wieku, a jego budowa będzie wymagała inwestycji liczonych w miliardach koron.

Europa chce przejąć od Chin cały proces

Szwedzki projekt wpisuje się w szerszą zmianę podejścia do surowców krytycznych. Przez lata wiele państw zachodnich traktowało wydobycie jako najważniejszy element bezpieczeństwa surowcowego. Tymczasem przewaga Chin wynika nie tylko z dostępu do złóż, ale przede wszystkim z rozbudowanych mocy przetwórczych, doświadczenia technologicznego i obecności firm na kolejnych etapach produkcji.

W przypadku metali ziem rzadkich rozdzielenie poszczególnych pierwiastków jest szczególnie wymagające. Nazwa obejmuje 17 pierwiastków chemicznych o zbliżonych właściwościach, które w złożach często występują razem. Nie można ich po prostu wydobyć jako gotowego surowca i skierować bezpośrednio do produkcji magnesów. Konieczne są procesy chemiczne pozwalające oddzielić poszczególne składniki, oczyścić je i uzyskać związki o odpowiedniej jakości.

Dopiero później można przejść do produkcji metali, stopów i magnesów trwałych. Te ostatnie są szczególnie ważne dla europejskiego przemysłu. Wykorzystuje się je między innymi w silnikach samochodów elektrycznych i generatorach turbin wiatrowych. Kontrola nad produkcją magnesów oznacza więc wpływ na dostępność komponentów dla sektorów, które mają strategiczne znaczenie dla gospodarki i bezpieczeństwa.

Z tego powodu szwedzkie przedsięwzięcie nie ogranicza się do samego wydobycia. LKAB chce rozwijać instalacje przetwórcze, a także budować zaplecze przemysłowe i technologiczne. Firma zakłada, że europejski łańcuch dostaw musi obejmować kolejne etapy produkcji, aby ograniczyć konieczność wysyłania półproduktów do Chin i sprowadzania stamtąd materiałów o wyższym stopniu przetworzenia.

Darren Wilson, starszy wiceprezes LKAB odpowiedzialny za produkty specjalne, wskazuje, że większość finansowania przyszłego zakładu ma pochodzić ze środków spółki. Firma analizuje jednak także inne możliwości pozyskania kapitału, uwzględniając znaczenie projektu dla Szwecji i całej Europy.

Inne kraje nordyckie również inwestują

Szwecja nie jest jedynym państwem regionu, które próbuje wykorzystać potencjał własnych złóż. W Finlandii rozwijany jest projekt Sokli, położony w gminie Savukoski. Złoże zawiera fosfor, pierwiastki ziem rzadkich, niob, żelazo i inne surowce. Fiński rząd zdecydował o dokapitalizowaniu państwowej grupy Finnish Minerals Group kwotą 65 milionów euro. Pieniądze mają sfinansować prace przygotowawcze i badania wykonalności w latach 2026–2028, w tym budowę instalacji pilotażowych.

Sokli jest przedsięwzięciem na wcześniejszym etapie niż szwedzki projekt LKAB. Nie oznacza to jednak, że Finlandia ogranicza się do rozpoznania zasobów. Celem jest przygotowanie wydobycia i stworzenie zaplecza pozwalającego przetwarzać pozyskiwane minerały. Projekt uzyskał również status strategiczny w ramach unijnego aktu o surowcach krytycznych.

Na Grenlandii rozwijany jest z kolei projekt Ilua kanadyjskiej spółki Amaroq Minerals. Region ten przyciąga uwagę inwestorów ze względu na występowanie surowców potrzebnych nowoczesnemu przemysłowi. Rozwój takich przedsięwzięć wiąże się jednak z trudnymi warunkami geograficznymi, kosztami infrastruktury i koniecznością zapewnienia transportu oraz energii. Sama obecność złóż nie przesądza więc o opłacalności ich eksploatacji.

Równolegle powstają już zakłady, które pokazują, że europejska produkcja może obejmować także końcowe etapy łańcucha dostaw. We wrześniu 2026 roku kanadyjska firma Neo Performance Materials rozpoczęła komercyjną produkcję magnesów trwałych w estońskiej Narwie. Pierwsze dostawy trafiły do producenta silników trakcyjnych dla samochodów elektrycznych. Pierwszy etap zakładu ma nominalną zdolność produkcyjną około 2 tys. ton magnesów rocznie. Firma przygotowuje rozbudowę, która ma zwiększyć tę wartość do około 5 tys. ton.

Estoński przykład jest ważny, ponieważ pokazuje, że europejski łańcuch dostaw nie musi czekać na uruchomienie wszystkich nowych kopalń. Produkcja magnesów może rozwijać się równolegle z projektami wydobywczymi i instalacjami do separacji pierwiastków. Zakład w Narwie korzysta z zaplecza firmy Neo w Sillamäe, gdzie działa instalacja przetwarzająca surowce ziem rzadkich. W ten sposób Estonia buduje własny fragment przemysłu, który może obsługiwać odbiorców z europejskiej motoryzacji i innych sektorów.

Unia Europejska próbuje zmniejszyć przewagę Chin

Unijna odpowiedź na dominację Chin opiera się między innymi na akcie o surowcach krytycznych, czyli Critical Raw Materials Act. Regulacja wyznacza cele dotyczące zwiększenia wydobycia, przetwarzania i recyklingu strategicznych surowców na terenie Wspólnoty. Do 2030 roku UE chce, aby zdolności wydobywcze odpowiadały co najmniej 10 proc. rocznego zapotrzebowania na surowce strategiczne, przetwarzanie 40 proc., a recykling 25 proc. Jednocześnie nie więcej niż 65 proc. rocznego zużycia każdego surowca strategicznego na odpowiednim etapie przetwarzania powinno pochodzić z jednego państwa trzeciego.

To ambitne cele, szczególnie w przypadku metali ziem rzadkich. Chiny dysponują wieloletnim doświadczeniem, rozwiniętą infrastrukturą i dużą skalą produkcji. Europejskie zakłady muszą dopiero osiągnąć odpowiednią wydajność, jakość i konkurencyjność kosztową. Budowa pojedynczej kopalni nie rozwiąże tego problemu, jeśli nie powstaną również instalacje chemiczne, rafinerie i fabryki magnesów.

Komisja Europejska rozwija także plan ReSourceEU, który ma przyspieszyć realizację projektów i ograniczyć strategiczne uzależnienie od dostaw zewnętrznych. Wśród priorytetów znalazły się metale ziem rzadkich wykorzystywane w magnesach trwałych, surowce do produkcji baterii oraz materiały potrzebne sektorowi obronnemu. Bruksela zapowiada koordynację inwestycji, wspólne zakupy i działania ułatwiające finansowanie przedsięwzięć.

W praktyce wsparcie publiczne jest konieczne, ponieważ projekty surowcowe wymagają dużego kapitału i długiego czasu przygotowania. Inwestor musi sfinansować badania geologiczne, uzyskać pozwolenia środowiskowe, zbudować infrastrukturę i potwierdzić, że technologia będzie działać w skali przemysłowej. Do tego dochodzi ryzyko cenowe. Jeśli w okresie uruchamiania europejskiej instalacji ceny surowców spadną, zakład może mieć trudności z konkurowaniem z producentami dysponującymi większą skalą i niższymi kosztami.

Dlatego Unia chce wspierać również zawieranie długoterminowych umów odbioru. Gwarancja zakupu przyszłej produkcji może ułatwić pozyskanie finansowania i ograniczyć ryzyko inwestycyjne. Dla przemysłu przetwórczego oznacza to natomiast możliwość zabezpieczenia dostaw surowców bez konieczności opierania całej produkcji na imporcie z jednego kierunku.

Polska wciąż potrzebuje przemysłowej strategii

Nordyckie projekty pokazują różnicę między samym rozpoznaniem zasobów a budową przemysłu, który potrafi je wykorzystać. Polska również dysponuje potencjałem surowcowym i zapleczem naukowym, ale skuteczna polityka w tym obszarze wymaga połączenia geologii, technologii, energetyki, finansowania i odbiorców przemysłowych. Bez tego nawet dobrze rozpoznane złoża nie muszą przełożyć się na krajową produkcję.

Debaty o tym, jakich surowców potrzebuje polska gospodarka, są potrzebne, ale nie mogą zastępować decyzji inwestycyjnych. Trzeba określić, które materiały mają znaczenie dla przemysłu, gdzie można je pozyskiwać, jakie technologie są dostępne i czy istnieje rynek dla produktów końcowych. Następnie konieczne jest przygotowanie projektów, które przejdą od badań do instalacji pilotażowych, a później do produkcji komercyjnej.

Przykład LKAB pokazuje również, że nowy przemysł można budować na bazie istniejących operacji górniczych. Odzyskiwanie pierwiastków z materiałów towarzyszących wydobyciu może poprawić wykorzystanie zasobów i ograniczyć ilość pozostałości. Nie zawsze trzeba więc zaczynać od nowej kopalni. Czasem kluczowa inwestycja znajduje się w zakładzie przetwórczym, który pozwala odzyskać surowce wcześniej niewykorzystywane.

W Europie pojawiają się już konkretne elementy takiego systemu: szwedzka instalacja demonstracyjna w Luleå, fiński projekt Sokli oraz komercyjna produkcja magnesów w estońskiej Narwie. Nie tworzą jeszcze kompletnego i samowystarczalnego łańcucha dostaw, ale pokazują kierunek przemian. Strategia polegająca na myśleniu o całym procesie, a nie wyłącznie o wydobyciu, jest właśnie tym elementem chińskiego modelu, który europejski przemysł próbuje przenieść na własny grunt.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu