Europejski reaktor SMR może osiągnąć 44 proc. sprawności. Ma działać bez zasilania przez ponad 72 godziny

Europejscy naukowcy opracowali koncepcję małego reaktora jądrowego chłodzonego wodą nadkrytyczną. Instalacja o mocy cieplnej 290 MW ma osiągać sprawność termiczną zbliżoną do 44 proc., a symulacje wskazują, że jej układy pasywnego chłodzenia mogłyby odprowadzać ciepło powyłączeniowe przez ponad 72 godziny bez zewnętrznego zasilania i interwencji operatora. To jednak projekt koncepcyjny, a nie gotowy reaktor ani instalacja przygotowana do budowy.

Energetyka jądrowa szuka dziś sposobów na zwiększenie sprawności elektrowni, ograniczenie kosztów inwestycji i uproszczenie systemów bezpieczeństwa. Małe reaktory modułowe, określane skrótem SMR, są jedną z odpowiedzi na te potrzeby. Ich założeniem jest budowa mniejszych jednostek, które można produkować w większym stopniu seryjnie i dostosowywać do zapotrzebowania przemysłu lub lokalnych systemów energetycznych.

Większość znanych projektów SMR wykorzystuje technologie wywodzące się z klasycznych reaktorów wodnych. Europejska koncepcja idzie o krok dalej: zamiast pracować z wodą w typowych warunkach chłodzenia, wykorzystuje wodę znajdującą się pod ciśnieniem i w temperaturze przekraczających punkt krytyczny. Zmienia to sposób przekazywania ciepła i może pozwolić na uzyskanie wyższej sprawności całego obiegu energetycznego.

W projektowaniu reaktora równie istotne jak sprawność jest zachowanie instalacji po awarii zasilania. Po wyłączeniu reakcji łańcuchowej paliwo jądrowe nadal wydziela ciepło, które trzeba odprowadzać. System chłodzenia musi więc działać także wtedy, gdy przestają pracować pompy i urządzenia wymagające energii elektrycznej. Właśnie temu problemowi poświęcono znaczną część analiz europejskiego projektu.

Woda nadkrytyczna ma zwiększyć sprawność reaktora

Koncepcja nosi nazwę European Supercritical Water Cooled Small Modular Reactor, w skrócie SCW-SMR. Została opracowana w ramach międzynarodowego projektu ECC-SMART, w którym uczestniczyły ośrodki badawcze z Europy, Kanady i Chin. Wśród autorów publikacji opisującej projekt znaleźli się naukowcy związani między innymi z Karlsruhe Institute of Technology, a także instytucjami badawczymi z Czech, Węgier, Słowenii i Hiszpanii.

Najważniejszą cechą tej konstrukcji jest wykorzystanie wody nadkrytycznej. Punkt krytyczny wody przypada przy temperaturze około 374 stopni Celsjusza i ciśnieniu około 22,1 MPa. Po przekroczeniu obu wartości zanika wyraźna granica między fazą ciekłą i gazową. Woda nie zachowuje się już jak typowa ciecz ani jak para wodna, a jej właściwości termodynamiczne zmieniają się wraz z temperaturą i ciśnieniem.

Projektowany reaktor ma pracować przy ciśnieniu około 25 MPa. Temperatura wody na wylocie z rdzenia ma wynosić około 500 stopni Celsjusza. Takie parametry pozwalają wykorzystać ciepło z reaktora w bardziej efektywnym obiegu energetycznym niż w wielu tradycyjnych elektrowniach wodnych.

Sprawność termiczna zbliżona do 44 proc. oznacza, że z każdej jednostki energii cieplnej wytworzonej w rdzeniu około 44 proc. można przekształcić w energię elektryczną. Przy mocy cieplnej 290 MW dawałoby to orientacyjnie około 128 MW mocy elektrycznej netto, jeśli podana sprawność odnosi się do całego takiego obiegu. Nie należy jednak utożsamiać mocy cieplnej reaktora z mocą elektryczną elektrowni.

Dla energetyki jądrowej podniesienie sprawności ma znaczenie nie tylko techniczne. Większa część energii zawartej w paliwie może zostać przekształcona w energię elektryczną, a mniejsza ilość ciepła musi zostać odprowadzona do otoczenia. W praktyce o ekonomice inwestycji decydują jednak również koszty budowy, materiały, trwałość urządzeń, serwis i wymagania regulacyjne. Sama wysoka sprawność nie przesądza więc o konkurencyjności technologii.

Nietypowy układ paliwa ma umożliwić chłodzenie bez pomp

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów projektu jest poziome rozmieszczenie zespołów paliwowych. W klasycznych reaktorach wodnych paliwo jest zwykle ułożone pionowo. W europejskim SCW-SMR zastosowano inną konfigurację, w której woda przepływa przez siedem kolejnych etapów podgrzewania. Pomiędzy nimi znajdują się strefy mieszania chłodziwa.

Taki układ ma poprawiać rozkład temperatury w rdzeniu i umożliwiać powstawanie naturalnej cyrkulacji wody. Ruch chłodziwa nie musi wtedy zależeć wyłącznie od pracy pomp. Może być wywoływany przez różnice temperatury i gęstości wody, które powodują jej przemieszczanie się wewnątrz instalacji.

Zgodnie z opublikowanym opisem koncepcji zbiornik ciśnieniowy ma mieć około 4,17 m średnicy wewnętrznej. W jego wnętrzu przewidziano 400 zespołów paliwowych rozmieszczonych w układzie 20 na 20. Konstrukcja rdzenia została opracowana tak, aby po wyłączeniu reaktora możliwe było odprowadzanie ciepła resztkowego przede wszystkim dzięki zjawiskom fizycznym, a nie urządzeniom wymagającym zasilania.

To właśnie pasywne bezpieczeństwo stanowi jeden z najważniejszych argumentów przemawiających za dalszym rozwojem tej technologii. W razie utraty zasilania operator nie musi polegać wyłącznie na pompach, które mogą przestać działać po awarii sieci energetycznej. Układ ma wykorzystywać między innymi naturalną cyrkulację oraz zapas wody o temperaturze około 280 stopni Celsjusza, pełniący funkcję bufora cieplnego.

Ponad 72 godziny chłodzenia w symulacjach

Po zatrzymaniu reaktora reakcja łańcuchowa zostaje przerwana, ale paliwo nie przestaje natychmiast wydzielać ciepła. Wynika ono z rozpadu produktów rozszczepienia zgromadzonych w rdzeniu. To tak zwane ciepło powyłączeniowe. Jego ilość stopniowo maleje, jednak w pierwszych godzinach i dniach po wyłączeniu nadal może być na tyle duża, że wymaga skutecznego chłodzenia.

W analizach europejskiego SCW-SMR sprawdzano zachowanie instalacji między innymi podczas długotrwałej utraty zasilania zewnętrznego oraz poważnej awarii związanej z utratą chłodziwa. Wyniki wskazują, że zaprojektowane systemy pasywne mogą odprowadzać ciepło przez ponad 72 godziny bez zewnętrznego zasilania i bez konieczności interwencji operatora.

Badacze analizowali również temperaturę osłon paliwowych, czyli elementów oddzielających materiał paliwowy od chłodziwa. Według publikacji maksymalna temperatura osłony ma pozostawać poniżej 625 stopni Celsjusza podczas normalnej pracy i poniżej 780 stopni Celsjusza w analizowanych awariach projektowych. Utrzymanie temperatury w tych granicach ma ograniczać ryzyko uszkodzenia paliwa w rozpatrywanych scenariuszach.

Wynik dotyczący 72 godzin nie oznacza jednak, że reaktor jest odporny na każdą możliwą awarię ani że przez trzy doby nie trzeba kontrolować sytuacji w elektrowni. To rezultat analiz określonych scenariuszy, oparty na przyjętym modelu instalacji i założeniach dotyczących przebiegu zdarzeń. Zachowanie rzeczywistego urządzenia trzeba byłoby jeszcze potwierdzić eksperymentalnie, a następnie w procesie projektowania, testów i licencjonowania.

Największą przeszkodą pozostają materiały i korozja

Wykorzystanie wody nadkrytycznej daje szansę na zwiększenie sprawności, ale stawia przed konstruktorami trudne wymagania materiałowe. W reaktorze woda ma kontakt z elementami pracującymi przy bardzo wysokim ciśnieniu i temperaturze. Szczególnie wymagające warunki dotyczą osłon paliwowych, które muszą jednocześnie zachowywać wytrzymałość mechaniczną, odporność na korozję i odpowiednie właściwości neutronowe.

W ramach prac nad europejskim projektem badano między innymi stal nierdzewną 310S oraz stop Alloy 800H jako potencjalne materiały na osłony paliwowe. Ich przydatność musi być oceniana nie tylko na podstawie odporności na wysoką temperaturę, ale również zachowania pod wpływem promieniowania neutronowego i długotrwałego kontaktu z wodą nadkrytyczną.

Problemem jest także chemia chłodziwa. Warunki panujące w obiegu mogą wpływać na powstawanie warstw tlenkowych, korozję i trwałość poszczególnych elementów. Nawet niewielkie zmiany właściwości powierzchni materiałów mogą mieć znaczenie dla przepływu wody i przekazywania ciepła. Konieczne jest więc prowadzenie dalszych badań w warunkach możliwie zbliżonych do tych, które wystąpiłyby w rzeczywistym reaktorze.

Międzynarodowe prace nad reaktorami chłodzonymi wodą nadkrytyczną obejmują również rozwój modeli obliczeniowych i ich walidację na podstawie eksperymentów. Szczególnego znaczenia nabiera przewidywanie przepływu chłodziwa w pobliżu punktu krytycznego wody. W tym obszarze właściwości termodynamiczne zmieniają się gwałtownie, co komplikuje obliczenia dotyczące wymiany ciepła i stabilności przepływu.

Reaktor czwartej generacji, ale jeszcze nie inwestycja

SCW-SMR wpisuje się w rozwój technologii reaktorów czwartej generacji. Wodę nadkrytyczną uwzględniono w pracach Generation IV International Forum, czyli międzynarodowej inicjatywy skupiającej państwa i instytucje rozwijające zaawansowane systemy jądrowe. Organizacja wskazuje, że reaktory tego rodzaju mogą osiągać sprawność cieplną na poziomie 44 do 48 proc., podczas gdy typowe współczesne reaktory wodne osiągają około 34 do 36 proc. Technologia nadal pozostaje jednak na etapie badań i projektowania. Nie działa żadna komercyjna elektrownia wykorzystująca reaktor SCWR i nie trwa budowa takiej jednostki.

Wysoka temperatura pracy może mieć znaczenie również poza produkcją energii elektrycznej. Ciepło z reaktora mogłoby być wykorzystywane w procesach przemysłowych, produkcji wodoru lub instalacjach odsalania wody. W przypadku przemysłu szczególnie interesująca jest możliwość dostarczania ciepła o parametrach wyższych niż w wielu tradycyjnych elektrowniach jądrowych.

Europejski projekt nie jest jednak gotowym produktem, który można obecnie zamówić i podłączyć do sieci. Jego autorzy przedstawili koncepcję konstrukcyjną i wyniki analiz, które mają pomóc w dalszym rozwoju technologii. Przed ewentualnym wdrożeniem konieczne byłyby kolejne etapy badań, demonstracja działania systemów pasywnych, kwalifikacja materiałów oraz uzyskanie wymaganych zezwoleń.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu