Naukowcy z Chińskiej Akademii Nauk opracowali panel fotokatalityczny, który rozdziela miejsca powstawania wodoru i tlenu podczas rozkładu wody pod wpływem światła. Zastosowanie naprzemiennych pasków dwóch odmian półprzewodnika BiVO₄ pozwoliło uzyskać około czterokrotnie większą produkcję wodoru niż w materiale bez uporządkowanej struktury. Rozwiązanie może pomóc w rozwoju technologii wytwarzania zielonego wodoru bezpośrednio z wody i energii słonecznej.
Wodór jest postrzegany jako jeden z potencjalnych nośników energii dla przemysłu, transportu i energetyki. Jego wykorzystanie nie musi jednak oznaczać niskoemisyjnej produkcji. Znaczenie ma sposób pozyskiwania gazu. W przypadku wodoru odnawialnego jednym z rozważanych kierunków jest bezpośrednie wykorzystanie światła słonecznego do rozkładu cząsteczek wody.
Takie podejście różni się od elektrolizy, w której prąd elektryczny przepływa przez urządzenie rozdzielające wodę na wodór i tlen. W fotokatalizie rolę źródła energii pełni światło, a materiał półprzewodnikowy pochłania fotony i uruchamia reakcje chemiczne na swojej powierzchni. Technologia może w przyszłości ograniczyć liczbę etapów potrzebnych do produkcji wodoru, ale wymaga materiałów, które efektywnie wykorzystują energię promieniowania.
Jedną z głównych przeszkód jest zachowanie elektronów i dziur powstających w półprzewodniku pod wpływem światła. Jeżeli zbyt szybko się połączą, energia zostaje utracona, zanim dojdzie do reakcji chemicznej. Ograniczenie tego zjawiska jest jednym z najważniejszych zadań przy projektowaniu fotokatalizatorów.
Paski półprzewodnika rozdzielają ładunki
Zespół badawczy z Institute of Metal Research Chińskiej Akademii Nauk wykorzystał dwie odmiany wanadanu bizmutu, oznaczanego wzorem BiVO₄. Materiał ten może pochłaniać światło i uczestniczyć w reakcjach prowadzących do rozkładu wody. Badacze zastosowali jednak dwa warianty o odmiennych właściwościach elektronicznych: półprzewodnik typu p o strukturze tetragonalnej oraz półprzewodnik typu n o strukturze jednoskośnej.
Zamiast mieszać oba materiały w sposób przypadkowy, naukowcy ułożyli je w postaci naprzemiennych pasków na przewodzącym podłożu ze szkła pokrytego tlenkiem cyny domieszkowanym fluorem, czyli FTO. Każdy pasek miał około 15 mikrometrów szerokości.
Przewodzące podłoże pełni funkcję pośrednika w przepływie ładunków między sąsiadującymi obszarami. Powstaje w ten sposób układ określany jako Z scheme, w którym elektrony i dziury kierowane są do różnych części materiału. Elektrony gromadzą się w paskach półprzewodnika typu p, natomiast dziury w obszarach typu n.
Takie rozdzielenie ogranicza rekombinację, czyli ponowne łączenie się elektronów i dziur, które prowadzi do utraty energii. Zmniejsza również ryzyko reakcji odwrotnych na powierzchni materiału, mogących ograniczać ilość uzyskiwanego wodoru i tlenu.
Wodór i tlen powstają w różnych miejscach
Badacze poszli o krok dalej i osobno przygotowali powierzchnie odpowiedzialne za obie reakcje. Na paskach półprzewodnika typu p osadzili katalizator Rh@CrOₓ wspomagający wydzielanie wodoru. Na obszarach typu n umieścili natomiast tlenek manganu MnOₓ, który wspiera wydzielanie tlenu.
W ten sposób miejsca odpowiedzialne za redukcję i utlenianie wody zostały fizycznie rozdzielone. Ogranicza to możliwość wzajemnego zakłócania reakcji i dodatkowo zmniejsza straty związane z rekombinacją ładunków.
Do wykonania uporządkowanej struktury wykorzystano fotolitografię, czyli technikę pozwalającą precyzyjnie odwzorować wzór na powierzchni materiału. Najpierw badacze nanieśli jedną odmianę BiVO₄ na przewodzące podłoże, następnie utworzyli wzór pasków i usunęli wybrane fragmenty warstwy. W odsłoniętych miejscach wyhodowali drugą odmianę półprzewodnika metodą hydrotermalną.
Prawidłowy przepływ ładunków potwierdzono za pomocą kilku metod pomiarowych, w tym obrazowania napięcia powierzchniowego i mikroskopii sił atomowych z pomiarem potencjału Kelvina. Pozwoliło to sprawdzić, czy elektrony i dziury rzeczywiście gromadzą się w zaplanowanych obszarach.
Produkcja wodoru wzrosła czterokrotnie
Podczas testów w pełnym spektrum światła panel wytworzył w ciągu godziny 1,77 milimola wodoru na metr kwadratowy powierzchni oraz 0,84 milimola tlenu. Proporcje obu gazów były zbliżone do stechiometrycznego stosunku 2:1, wynikającego z reakcji rozkładu wody.
Uzysk wodoru był około czterokrotnie większy niż w przypadku materiału kontrolnego, który nie miał uporządkowanego układu naprzemiennych pasków. To wskazuje, że sama geometria rozmieszczenia półprzewodników i kontrola przepływu ładunków mogą istotnie poprawić działanie fotokatalizatora.
Wynik nie oznacza jednak, że powstał już panel zdolny do konkurencyjnej cenowo produkcji wodoru na skalę przemysłową. Podane wartości dotyczą warunków laboratoryjnych, a uzysk na jednostkę powierzchni pozostaje ograniczony. Przed wdrożeniem trzeba będzie sprawdzić między innymi trwałość materiałów, koszty ich wytwarzania, wydajność przy długotrwałej pracy i zachowanie całego układu w zmiennych warunkach oświetlenia.
Znaczenie badań polega przede wszystkim na pokazaniu, że uporządkowanie dwóch odmian tego samego półprzewodnika może poprawić wykorzystanie ładunków generowanych przez światło. Autorzy pracy opublikowanej w czasopiśmie „Advanced Energy Materials” wskazują, że podobne podejście może posłużyć do projektowania większych paneli fotokatalitycznych. Na razie jest to jednak demonstracja laboratoryjna, a nie gotowa technologia produkcji zielonego wodoru.

