Zużyte fusy kawowe mogą stać się surowcem do produkcji biodiesla, bioetanolu i związków chemicznych wykorzystywanych w przemyśle. Naukowcy z hiszpańskiego Universitat Rovira i Virgili opracowali metodę odzyskiwania oleju, która pozwala uzyskać około 90 proc. ilości tłuszczu pozyskiwanego standardową metodą laboratoryjną. Pozostała biomasa zachowuje przy tym strukturę umożliwiającą dalsze przetwarzanie.
Kawa jest jednym z najpopularniejszych produktów spożywczych na świecie, ale jej przygotowanie generuje ogromne ilości odpadów. Po zaparzeniu większość surowca trafia do kosza, mimo że fusy nadal zawierają związki organiczne o wartości przemysłowej. Szczególnie interesujące są zawarte w nich tłuszcze, które można wykorzystać jako surowiec do produkcji paliw.
Dotychczasowym problemem było takie przeprowadzenie ekstrakcji, aby odzyskać olej bez niszczenia pozostałej części biomasy. Jeżeli proces usuwa tłuszcze, ale jednocześnie uszkadza strukturę materiału roślinnego, ogranicza możliwości jego dalszego wykorzystania. Oznacza to utratę części potencjalnej wartości odpadu.
Nowe podejście wpisuje się w koncepcję biorafinerii, czyli zakładu, który przetwarza jeden rodzaj surowca na kilka produktów. Zamiast wykorzystywać fusy wyłącznie do produkcji jednego paliwa, można najpierw odzyskać olej, a następnie przetworzyć pozostałą biomasę na kolejne związki chemiczne i nośniki energii.
Heksan pozwala odzyskać 90 proc. dostępnego oleju
Badanie naukowców z Universitat Rovira i Virgili opublikowano w czasopiśmie „Biomass and Bioenergy”. Zespół Jorge F. Romero, Alberta Tampieriego, Daniela Montané, Magdaleny Constantí i Francesca Mediny sprawdził, jak temperatura, czas ekstrakcji oraz ilość rozpuszczalnika wpływają na odzyskiwanie tłuszczów ze zużytych fusów kawowych.
Wykorzystano n heksan, czyli rozpuszczalnik stosowany do oddzielania tłuszczów od innych składników materiału organicznego. Naukowcy przeprowadzili serię eksperymentów, zmieniając trzy parametry procesu. Najlepsze wyniki uzyskali przy temperaturze 45 stopni Celsjusza, czasie ekstrakcji wynoszącym 60 minut i proporcji 35 mililitrów rozpuszczalnika na gram suchego odpadu.
W takich warunkach udało się odzyskać około 90 proc. ilości oleju, którą można uzyskać za pomocą metody Soxhleta. Jest ona laboratoryjnym standardem ekstrakcji tłuszczów, ale wymaga więcej czasu i energii, co utrudnia jej zastosowanie w dużych instalacjach przemysłowych.
Nowa metoda przyniosła również wyraźnie czystszy produkt. Zawartość zanieczyszczeń w odzyskanym oleju wyniosła zaledwie 0,3 proc., podczas gdy w przypadku ekstrakcji Soxhleta było to 3,9 proc. Skład kwasów tłuszczowych pozostawał stabilny w różnych warunkach eksperymentu. Dominowały kwasy linolowy i palmitynowy, które mogą stanowić surowiec do produkcji biodiesla.
Z fusów można uzyskać więcej niż biodiesel
Najważniejszym elementem odkrycia jest jednak to, co pozostaje po odzyskaniu oleju. Naukowcy potwierdzili, że łagodna ekstrakcja nie niszczy podstawowej struktury lignocelulozowej fusów. Zachowane zostają celuloza, hemiceluloza i lignina, czyli składniki, które można wykorzystać w kolejnych procesach przemysłowych.
Celuloza i hemiceluloza mogą posłużyć do produkcji bioetanolu oraz kwasu mlekowego. Z kolei lignina jest surowcem do otrzymywania związków fenolowych i innych produktów chemicznych. Materiał po ekstrakcji może być również wykorzystywany w procesach prowadzących do uzyskania składników potrzebnych przy produkcji zrównoważonych paliw lotniczych.
Usunięcie tłuszczów może nawet ułatwić dalsze przetwarzanie biomasy. Naturalnie występujące oleje tworzą barierę, która utrudnia rozpuszczalnikom i katalizatorom docieranie do innych składników materiału. Ich wcześniejsze oddzielenie poprawia dostęp do celulozy, hemicelulozy i ligniny.
Oznacza to możliwość kaskadowego wykorzystania tego samego odpadu. Najpierw pozyskiwany jest olej, następnie przetwarzane są pozostałe składniki organiczne. W takim modelu fusy nie są traktowane jako jednorodny materiał do spalenia, lecz jako mieszanina kilku wartościowych surowców.
Nie każda nowoczesna metoda ekstrakcji okazała się lepsza
Badacze sprawdzili również bardziej zaawansowane sposoby odzyskiwania oleju, wykorzystujące ultradźwięki i mikrofale. Technologie te mogą przyspieszać początkowe etapy ekstrakcji, jednak nie zapewniły wystarczającej przewagi, gdy uwzględniono czystość produktu, efektywność odzysku, zapotrzebowanie na energię i możliwość zwiększenia skali procesu.
Ostatecznie najlepszy bilans uzyskano przy stosunkowo prostym procesie wsadowym z wykorzystaniem n heksanu. To istotna wskazówka dla przemysłu, ponieważ najbardziej zaawansowana technologicznie metoda nie zawsze okazuje się najkorzystniejsza ekonomicznie.
Naukowcy nie wykazali jednak, że cały proces jest już opłacalny w warunkach przemysłowych. Do takiej oceny potrzebne są dane dotyczące pełnego bilansu energetycznego, kosztów zakupu i odzysku rozpuszczalnika, suszenia oraz transportu fusów. Znaczenie ma również dostępność surowca. Odpady powstają w milionach gospodarstw domowych, restauracjach i kawiarniach, ale ich rozproszenie utrudnia zebranie odpowiednio dużych partii do przemysłowego przetwarzania.
Kawa może zasilić przyszłe biorafinerie
Według danych przywołanych przez badaczy światowa produkcja ziaren kawy wynosi około 10 mln ton rocznie. Znaczna część materiału po zaparzeniu staje się odpadem, mimo że fusy mogą zawierać około 15 proc. lipidów. Ich wykorzystanie pozwoliłoby odzyskać część energii i surowców, które obecnie trafiają na składowiska lub do innych strumieni odpadów.
Potencjalne zastosowanie jest szczególnie interesujące w sektorach, w których trudno zastąpić paliwa ciekłe bezpośrednią elektryfikacją. Dotyczy to między innymi ciężkiego transportu i lotnictwa. Fusy same w sobie nie staną się gotowym paliwem lotniczym, ale mogą dostarczyć składników do dalszych procesów produkcyjnych.
Opracowana metoda pokazuje, że wartość zużytej kawy nie kończy się na odzyskaniu oleju. Zachowanie struktury pozostałej biomasy otwiera drogę do produkcji kilku różnych surowców w jednym łańcuchu technologicznym. Przed wdrożeniem na dużą skalę trzeba jeszcze potwierdzić koszty, zużycie energii i możliwość sprawnego zbierania odpadów.

