Komisja Europejska przyjęła wytyczne, które pozwalają państwom członkowskim skorzystać z krajowej klauzuli wyjścia w celu sfinansowania projektów energetycznych wspierających bezpieczeństwo energetyczne i odejście od paliw kopalnych. Decyzja otwiera drogę do przeznaczenia dodatkowych środków na odnawialne źródła energii, magazynowanie energii, elektrownie jądrowe, pompy ciepła, infrastrukturę do ładowania pojazdów elektrycznych oraz termomodernizację budynków.
Krajowa klauzula wyjścia pozwala państwom członkowskim odstąpić od wymogów fiskalnych w przypadku wystąpienia wyjątkowych okoliczności niezależnych od danego państwa, które mają istotny wpływ na jego finanse publiczne. Mechanizm ten umożliwia zwiększenie inwestycji bez ryzyka wszczęcia procedury nadmiernego deficytu. Poszczególne państwa mogą tymczasowo odejść od ścieżki fiskalnej wyznaczonej przez Radę, jeśli podjęte działania nie zagrażają stabilności fiskalnej w średnim okresie. Każde państwo musi złożyć wniosek, a decyzję podejmuje Rada na podstawie oceny i zalecenia Komisji Europejskiej.
Klauzula wyjścia została wprowadzona reformą Paktu Stabilności i Wzrostu z 2024 roku. Jej pierwsze praktyczne zastosowanie nastąpiło w 2025 roku w ramach planu ReArm Europe Readiness 2030, w celu zwiększenia wydatków obronnych bez uruchamiania procedury nadmiernego deficytu. Skorzystało z niej dotąd kilkanaście krajów, w tym Polska. Możliwość rozszerzenia klauzuli wyjścia na energetykę została ogłoszona 3 czerwca 2026 roku w reakcji na konflikt na Bliskim Wschodzie, a następnie wprowadzona wytycznymi z 18 sierpnia 2026 roku.
Na mocy nowych wytycznych klauzula obejmie środki na bezpieczeństwo energetyczne w latach 2026–2028. Państwa, które zdecydują się z niej skorzystać, będą mogły objąć klauzulą tylko środki przyjęte po 28 lutego 2026 roku. Każdy wniosek będzie oceniany indywidualnie. Łączne odchylenie od zalecanej ścieżki wydatków wynosi 1,5 procent PKB, z czego środki na bezpieczeństwo energetyczne nie mogą przekroczyć 0,3 procent PKB rocznie i 0,6 procent PKB łącznie. Wydatki powyżej tego limitu będą podlegały standardowym ocenom zgodności w odniesieniu do unijnych ram fiskalnych.
Na co będzie można przeznaczyć środki?
W tekście opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej wskazano środki mające na celu wzmocnienie bezpieczeństwa energetycznego. Lista obejmuje pięć kategorii dla gospodarstw domowych, dwie dla sektora publicznego, trzy dla przedsiębiorstw, trzy dla infrastruktury transportowej oraz dziewięć dla sektora energetycznego. Środki będzie można przeznaczyć na projekty związane z energią odnawialną, magazynowaniem energii i elektrowniami jądrowymi. Potencjalnie także na pompy ciepła, infrastrukturę do ładowania pojazdów elektrycznych i termomodernizację budynków. Wytyczne mają pomóc państwom członkowskim w przyspieszeniu transformacji energetycznej i zmniejszeniu zależności od paliw kopalnych w obliczu rosnących cen surowców i niestabilności geopolitycznej.
Polska i potencjalne wykorzystanie środków
Nie wiadomo, czy Polska skorzysta z rozszerzonej klauzuli wyjścia. Potencjalnie środki mogłyby posłużyć między innymi do finansowania budowy elektrowni jądrowych. Obecnie budowana jest elektrownia jądrowa w lokalizacji Lubiatowo-Kopalino w gminie Choczewo. 5 sierpnia 2026 roku teren budowy został przekazany generalnemu wykonawcy, a na placu ruszyły prace ziemne. Energia z pierwszego reaktora ma popłynąć w 2036 roku, a cała elektrownia ma osiągnąć pełną moc w 2038 roku. Rozważana jest również budowa drugiej elektrowni jądrowej oraz małych reaktorów modułowych.
Środki mogłyby też trafić na infrastrukturę do ładowania pojazdów elektrycznych. Obecnie nie ma żadnego naboru, w ramach którego samorządy mogłyby otrzymać dofinansowanie na budowę ogólnodostępnych stacji ładowania. Resort klimatu i środowiska deklaruje jedynie, że analizuje możliwości wsparcia w tym zakresie. Ministerstwo dostrzega problem ograniczonego dostępu do ładowania dla mieszkańców bloków i osiedli, którzy nie mają możliwości zainstalowania prywatnego punktu ładowania. Nowe środki z klauzuli wyjścia mogłyby potencjalnie rozwiązać ten problem, ale decyzja o ich wykorzystaniu należy do polskiego rządu. Brak konkretnych działań w tej sprawie oznacza, że samorządy muszą na razie czekać na ewentualne zmiany w polityce finansowej państwa.
Konflikt na Bliskim Wschodzie i związane z nim zakłócenia w dostawach surowców energetycznych pokazały, jak ważne jest przyspieszenie transformacji energetycznej i uniezależnienie się od importu paliw kopalnych. Klauzula wyjścia daje państwom członkowskim narzędzie do realizacji tych celów bez obawy o konsekwencje fiskalne. Państwa, które zdecydują się skorzystać z tej możliwości, będą mogły znacząco przyspieszyć inwestycje w kluczowe obszary energetyki, co w dłuższej perspektywie powinno przełożyć się na większe bezpieczeństwo energetyczne i niższe emisje.
Dotychczas z klauzuli wyjścia skorzystało kilkanaście krajów w ramach zwiększenia wydatków obronnych. Rozszerzenie jej na energetykę otwiera nowe możliwości, ale wymaga od każdego państwa przedstawienia konkretnych planów i uzasadnienia. Polska ma duże potrzeby inwestycyjne w obszarze energetyki, ale na razie nie wiadomo, czy rząd zdecyduje się na złożenie odpowiedniego wniosku. Decyzja ta będzie miała kluczowe znaczenie dla tempa realizacji polskich projektów energetycznych w najbliższych latach. Nowe wytyczne Komisji Europejskiej są już dostępne, a państwa członkowskie mogą rozpocząć przygotowania do składania wniosków. Czas pokaże, które kraje skorzystają z tej możliwości i jakie projekty zostaną zrealizowane dzięki dodatkowym środkom.
Fot. Pixabay