W 2026 roku europejskie systemy elektroenergetyczne stanęły w obliczu bezprecedensowego testu, którego wyniki zaskoczyły nawet najbardziej ostrożnych analityków. Ekstremalne upały i susze, które nawiedziły kontynent, ujawniły słabość konwencjonalnych elektrowni cieplnych w sposób, jakiego nie widziano od dekad. Historycznie niskie poziomy wód w rzekach, takich jak Dunaj czy Ren, doprowadziły do ograniczenia produkcji energii w elektrowniach jądrowych na Węgrzech i w Rumunii, podczas gdy we Francji z powodu upałów i problemów z chłodzeniem niedostępnych było momentami aż 20 procent mocy jądrowej.

Przez ostatnie kilkadziesiąt lat elektrownie cieplne, niezależnie od tego, czy były opalane węglem, gazem czy uranem, były postrzegane jako fundament stabilności systemów elektroenergetycznych, ponieważ ich praca była przewidywalna, sterowalna i niezależna od warunków pogodowych, co stanowiło ich główną przewagę nad odnawialnymi źródłami energii, które przez długi czas były uznawane za zawodne i nieprzewidywalne. Jednak tegoroczne lato pokazało, że ta przewaga zaczyna się kruszyć, ponieważ ekstremalne upały i susze, które stały się nową normą w Europie, uderzają bezpośrednio w zdolność elektrowni cieplnych do sprawnego funkcjonowania, a szczególnie dotkliwe są problemy z chłodzeniem, które w przypadku wielu jednostek opiera się na otwartych systemach pobierających wodę z rzek i jezior.

Kiedy poziom wód spada do rekordowo niskich poziomów, a ich temperatura rośnie do wartości niebezpiecznych dla ekosystemów, elektrownie muszą ograniczać produkcję lub całkowicie się wyłączać, co w praktyce oznacza, że w krytycznych momentach system traci swoje najbardziej stabilne źródła energii, a operatorzy muszą radzić sobie z niedoborami mocy, które jeszcze kilka lat temu wydawały się nie do pomyślenia.

Najbardziej spektakularnym i niepokojącym skutkiem tegorocznych upałów był paraliż energetyki jądrowej w Europie Środkowo-Wschodniej, ponieważ węgierska elektrownia jądrowa Paks, która dostarcza około połowy krajowego zapotrzebowania na energię, musiała ograniczyć swoją produkcję z powodu rekordowo niskiego poziomu Dunaju, z którego woda jest pobierana do chłodzenia, a sytuacja była tak krytyczna, że władze węgierskie zdecydowały się na zatapianie barek w rzece, aby podnieść poziom wody i zapewnić ciągłość chłodzenia reaktorów.

W Rumunii z powodu tego samego problemu wyłączano bloki w elektrowni jądrowej Cernavoda, co pokazuje, że problem ten nie jest ograniczony do jednego kraju, ale dotyka cały region, gdzie systemy chłodzenia są uzależnione od tych samych rzek, które w okresach suszy stają się niewystarczające do zapewnienia ciągłej pracy elektrowni. Niewystarczający poziom wody to problem dla każdej elektrowni cieplnej chłodzonej systemem otwartym, niezależnie od tego, czy jest to jednostka gazowa, węglowa, czy jądrowa, ponieważ wszystkie one wymagają stałego dostępu do dużych ilości wody o odpowiedniej temperaturze, aby odprowadzać nadmiar ciepła powstający podczas produkcji energii.

Gdy suszy towarzyszą wielodniowe upały, które podnoszą temperaturę wody w rzekach, problem staje się podwójny, ponieważ parametry pobieranej wody mają bezpośredni wpływ na efektywność chłodzenia, a wysoka temperatura wody zmniejsza zdolność do odprowadzania ciepła, co zmusza elektrownie do ograniczania produkcji lub całkowitego wyłączania reaktorów, aby nie przekroczyć limitów zrzutu ciepłej wody do środowiska, które są ściśle określone przepisami prawa ochrony środowiska.

To zjawisko, które jeszcze kilka lat temu było traktowane jako teoretyczne ryzyko, dziś stało się namacalną rzeczywistością, która wymusza na operatorach systemów elektroenergetycznych fundamentalną zmianę podejścia do planowania i zarządzania infrastrukturą wytwórczą, ponieważ tradycyjne modele zakładające stabilną i nieprzerwaną pracę elektrowni cieplnych okazują się nieaktualne w nowych warunkach klimatycznych.

Węgierski operator systemu przesyłowego MAVIR, mimo próśb mediów, nie udzielił odpowiedzi na pytania o swoje przygotowania i plany na przyszłość, co może świadczyć o skali wyzwań, przed którymi stoi, oraz o tym, że nawet operatorzy nie mają jeszcze gotowych rozwiązań na problemy, które stają się coraz bardziej powszechne.

Francuski atom pod presją upałów. Paradoks eksportowego giganta

Choć sytuacja we Francji nie była tak dramatyczna jak w Europie Środkowo-Wschodniej, to upały doświadczyły także flotę elektrowni jądrowych nad Loarą, ponieważ 12 sierpnia 2026 roku niedostępnych było aż 20 procent wszystkich mocy w energetyce jądrowej, co było efektem nałożenia się przestojów remontowych, problemów z chłodzeniem i nietypowych zdarzeń, takich jak plaga meduz, które zatkały pompy układu chłodzenia w elektrowni Gravelines, co pokazuje, jak wiele czynników może wpłynąć na dostępność mocy jądrowej w okresach ekstremalnych upałów. Mimo tych trudności, Francja pozostała kluczowym eksporterem energii elektrycznej w Europie, ponieważ w 2025 roku pobiła swój rekord eksportowy, wysyłając poza swoje granice 92,3 TWh energii, co stanowi więcej niż połowa rocznego zużycia w Polsce, a to oznacza, że nawet w trudnych warunkach francuski system jest w stanie dostarczać nadwyżki energii do sąsiednich krajów.

Francuski operator systemu przesyłowego RTE zapewnia, że nie ma obaw o dostępność mocy i pracę systemu w trakcie tegorocznych upałów, ponieważ infrastruktura została zaprojektowana tak, aby radzić sobie z ekstremalnymi warunkami pogodowymi, a większym wyzwaniem pozostają dla niej szczyty zimowe, gdy zapotrzebowanie na energię jest najwyższe. RTE ma również wieloletni plan dostosowania infrastruktury do zmian klimatycznych, zapisany w Strategicznym Planie Rozwoju Sieci, który zakłada przeznaczenie 24 miliardów euro do 2040 roku na modernizację całego systemu, dzięki czemu 80 procent sieci ma uodpornić się na zmiany klimatu, co oznacza, że Francja nie tylko reaguje na bieżące problemy, ale również przygotowuje się na przyszłe wyzwania.

Francja pozostaje magazynem energii elektrycznej Europy, a jej eksport przynosi wymierne korzyści finansowe, ponieważ w 2025 roku wartość eksportu netto energii elektrycznej sięgnęła 5,4 miliarda euro, co stanowi istotny wkład do francuskiej gospodarki i pokazuje, że inwestycje w energetykę jądrową, mimo ich kosztowności, mogą przynosić wymierne korzyści.

Niemcy pokazują, że OZE z magazynami mogą stabilizować sieć w upały

W Niemczech, w przeciwieństwie do Polski czy Francji, działa aż czterech operatorów sieci przesyłowej: 50Hertz Transmission, Amprion, Tennet TSO i TransnetBW, a wszyscy oni zapewniają, że zarówno tegoroczne, jak i poprzednie fale upałów nie doprowadziły do zakłóceń, które negatywnie wpłynęłyby na użytkowników sieci, co jest szczególnie warte uwagi, biorąc pod uwagę, że u zachodniego sąsiada Polski jest ponad 127 GW mocy zainstalowanej w fotowoltaice, a w szczycie upałów dostarczała ona około 50 GW mocy, co stanowiło blisko 33-39 procent zapotrzebowania.

Opracowanie think tanku Ember poddało to szczegółowej analizie, wykazując, że część generacji z fotowoltaiki nie była wykorzystywana od razu, a trafiała do magazynów energii, których Niemcy mają 14 GW mocy, oraz elektrowni szczytowo-pompowych, dysponujących 10 GW mocy zainstalowanej, co pozwalało na magazynowanie nadwyżek energii w ciągu dnia i wykorzystywanie ich poza godzinami szczytu generacji słonecznej.

Później ten zapas zużywano poza godzinami szczytu generacji słonecznej, co pozwalało na efektywne bilansowanie systemu, a braki generacji z fotowoltaiki uzupełniano oczywiście elektrowniami konwencjonalnymi, głównie na gaz i węgiel, oraz importem, co pokazuje, że system oparty na odnawialnych źródłach energii nie jest samowystarczalny, ale potrafi efektywnie wykorzystywać dostępne zasoby, aby zapewnić stabilność dostaw.

Pomimo upałów i wyzwań, jakie niesie tak duży udział OZE w miksie, niemiecki system elektroenergetyczny latem 2026 roku nie doświadczył większych problemów, ponieważ niemieccy operatorzy zapewniają, że zmiany klimatyczne są systematycznie uwzględniane zarówno w eksploatacji, jak i dalszym rozwoju infrastruktury sieciowej, a ryzyka związane z klimatem są zintegrowane z planowaniem, budową, eksploatacją i konserwacją sieci przesyłowej.

Doświadczenia Niemiec pokazują, że wysoki udział odnawialnych źródeł energii w połączeniu z odpowiednią infrastrukturą magazynową i elastycznymi źródłami wytwórczymi może zapewnić stabilność systemu nawet w ekstremalnych warunkach pogodowych, co stanowi ważną lekcję dla innych krajów europejskich, które dopiero rozpoczynają swoją transformację energetyczną.

Polska w ogniu upałów. Rekordowe ceny i przywołania na rynku mocy

Polska również odczuła skutki tegorocznych upałów, choć skala problemów była inna niż w Europie Zachodniej czy Środkowo-Wschodniej, ponieważ Polskie Sieci Elektroenergetyczne ponownie ogłosiły przywołanie na rynku mocy z powodu upałów i malejących rezerw operacyjnych, co oznaczało, że operator musiał sięgnąć po dodatkowe źródła energii, aby zapewnić stabilność systemu w godzinach największego zapotrzebowania.

Sytuacja bezpośrednio przełożyła się na gwałtowny wzrost giełdowych cen prądu, co odczuli zarówno odbiorcy indywidualni, jak i przemysł, ponieważ według danych Polskich Sieci Elektroenergetycznych, 12 sierpnia 2026 roku ceny energii elektrycznej na rynku dnia następnego osiągnęły rekordowe poziomy, sięgając 2 500 zł za MWh w godzinach szczytu wieczornego, co stanowiło wzrost o ponad 300 procent w porównaniu z cenami z początku miesiąca.

Polskie elektrownie konwencjonalne, w przeciwieństwie do swoich odpowiedników na Węgrzech czy w Rumunii, nie zgłaszały problemów z chłodzeniem, ale presja na system była ogromna, ponieważ wysokie temperatury zwiększyły zużycie energii przez klimatyzację, a jednocześnie ograniczyły wydajność niektórych jednostek wytwórczych, co w praktyce oznaczało, że system musiał pracować na granicy swoich możliwości, aby zaspokoić rosnący popyt.

Sytuacja pokazała, że polski system elektroenergetyczny, mimo że w dużej mierze oparty na węglu, nie jest odporny na ekstremalne warunki pogodowe, ponieważ nawet elektrownie węglowe, które nie mają problemów z chłodzeniem, mogą być dotknięte innymi czynnikami związanymi z upałami, takimi jak ograniczenia w transporcie węgla czy wzrost temperatury otoczenia wpływający na efektywność turbin.

Pojawiają się pytania o to, czy Polska jest gotowa na kolejne fale upałów i czy plany modernizacji sieci i rozwoju nowych źródeł wytwórczych uwzględniają nowe realia klimatyczne, ponieważ doświadczenia innych krajów pokazują, że inwestycje w magazyny energii i elastyczność systemu są kluczowe dla zapewnienia stabilności dostaw w obliczu zmian klimatu, a Polska wciąż pozostaje w tyle za liderami transformacji energetycznej w Europie.

Adaptacja do zmian klimatu. Inwestycje w odporność systemów elektroenergetycznych

Tegoroczne lato ujawniło, że konwencjonalna energetyka, która przez dziesięciolecia była synonimem niezawodności, traci swoją pozycję w obliczu zmian klimatu, ponieważ elektrownie cieplne, zwłaszcza te z otwartymi systemami chłodzenia, stają się podatne na susze i upały, co wymusza na operatorach systemów elektroenergetycznych gigantyczne nakłady inwestycyjne na modernizację infrastruktury i dostosowanie jej do nowych warunków.

Francuski operator RTE zapowiada przeznaczenie 24 miliardów euro do 2040 roku na modernizację sieci, aby 80 procent infrastruktury uodpornić na zmiany klimatu, co pokazuje, że nawet kraj z najbardziej rozwiniętą energetyką jądrową w Europie musi inwestować ogromne środki, aby zabezpieczyć się przed skutkami ocieplenia klimatu. Niemcy, dzięki wysokiemu udziałowi fotowoltaiki i magazynów energii, radzą sobie z letnimi szczytami zapotrzebowania lepiej niż wiele innych krajów, co dowodzi, że transformacja energetyczna, choć kosztowna i trudna, może przynieść wymierne korzyści w postaci większej odporności systemu na ekstremalne zjawiska pogodowe.

Dla Polski doświadczenia tegorocznego lata są wyraźnym sygnałem ostrzegawczym, ponieważ wzrost cen energii i przywołania na rynku mocy pokazują, że system jest narażony na ekstremalne warunki pogodowe, a aby zapewnić stabilność dostaw w przyszłości, konieczne są inwestycje w magazyny energii, modernizację sieci i rozwój elastycznych źródeł wytwórczych, które pozwolą na lepsze bilansowanie systemu w okresach szczytowego zapotrzebowania.

Jedna fala upałów nie zmieniła jeszcze nastawienia wszystkich decydentów, ale stanowi dobry fundament do szerszej debaty o przyszłości europejskiej energetyki, ponieważ skoro już odczuwamy, jak trudno jest zbilansować system w obliczu ekstremalnych zjawisk pogodowych, warto pomyśleć o wieloletnich strategiach, które uwzględnią zmiany klimatyczne podczas planowania budowy kolejnych źródeł wytwórczych i modernizacji istniejącej infrastruktury.

Fot. Pixabay