Kluczowym założeniem wyjściowym jest dominacja Chin na rynku helu. Jednak w świetle danych dostępnych na rok 2026 taki monopol nie istnieje. Wręcz przeciwnie, Chiny są jednym z państw najbardziej uzależnionych od importu tego gazu szlachetnego. Ich własna produkcja stanowi znikomą część światowego wydobycia, a struktura światowego rynku ma charakter oligopolistyczny i jest podatna na wstrząsy geopolityczne.
Hel jest gazem o wyjątkowo niskiej gęstości i najniższej temperaturze wrzenia ze wszystkich pierwiastków (4,2 kelwiny), co czyni go niezastąpionym w zaawansowanych gałęziach przemysłu i nauki. Jego cechą charakterystyczną jest brak scentralizowanych, ogólnodostępnych złóż. W przemyśle pozyskiwany jest jako produkt uboczny podczas wydobycia i skraplania gazu ziemnego (LNG). Oznacza to, że hel pojawia się na rynku tylko wtedy, gdy opłacalne jest wydobycie gazu ziemnego; nie istnieją „kopalnie helu” jako takie.
Z tego względu światowa podaż helu jest niezwykle skoncentrowana. Według danych USGS za rok 2025, Stany Zjednoczone odpowiadają za około 42,6% światowej produkcji (uwzględniając hel importowany z Kanady i rafinowany w USA), a Katar za kolejne 33,2%. Oba kraje łącznie dostarczają ponad trzy czwarte całego helu na Ziemi. Kolejne miejsca zajmują Rosja (9,5%) i Algieria (5,8%). Przełom w globalnej geografii zasobów nastąpił w 2026 roku, gdy katarska rafineria w Ras Laffan – jedna z największych na świecie, z której pochodzi około jedna trzecia światowej podaży – została wyłączona z powodu ataków i zablokowania Cieśniny Ormuz. Ubytek ten natychmiast wywołał globalną panikę na rynku.
W tym układzie Chiny grają rolę zupełnie odwrotną do monopolisty. Zasoby geologiczne Państwa Środka są bardzo ubogie – według chińskich źródeł krajowa produkcja stanowi zaledwie około 1,6% światowego wydobycia. W 2025 roku Chiny były w około 84% uzależnione od importu helu, a krajowa produkcja ledwie pokrywała 463 mln stóp sześciennych (~12,8 mln m³) rocznie, podczas gdy zapotrzebowanie jest ogromne. Import w ponad 90% pochodzi z Kataru i Rosji, co zmieniło strukturę zależności.
Tak więc rzeczywisty, dominujący podmiot na rynku światowym nie istnieje w postaci jednego państwa, lecz występuje w postaci wąskiego oligopolu, w którym kluczową rolę odgrywa geopolityka Bliskiego Wschodu oraz infrastruktura przetwarzania gazu ziemnego.
Zakłócenia podaży jako czynnik przewrotu rynkowego
Rok 2026 przyniósł światu dwa zbiegające się szoki podażowe, które ujawniły kruchość globalnego łańcucha dostaw helu. Po pierwsze, blokada Cieśniny Ormuz i działania wojenne w regionie Zatoki Perskiej spowodowały paraliż katarskiego eksportu LNG, a wraz z nim zaprzestanie produkcji helu. W rezultacie światowa podaż skurczyła się o około 33% od marca 2026 roku. Po drugie, Rosja nałożyła czasowe ograniczenia na eksport własnego helu, aby zapewnić priorytet krajowemu przemysłowi.
Konsekwencje tych zbiegających się szoków są natychmiastowe. Cena helu wzrosła w pierwszych miesiącach 2026 roku o 40%, ale według części prognoz może urosnąć nawet o 70% lub więcej w kolejnych miesiącach. Według analiz banku JP Morgan, cena może przekroczyć 2 tysiące dolarów za tysiąc stóp sześciennych, co stanowiłoby wzrost czterokrotny względem wartości z początku roku. Sytuacja ta jest analogiczna do szoku naftowego z lat 70., z tą różnicą, że dotyczy gazu o wiele bardziej wyspecjalizowanego i trudniejszego do zastąpienia.
Kaskadowe konsekwencje dla światowego przemysłu i handlu
Niedobór helu uderza przede wszystkim w globalny przemysł półprzewodników, który w 2025 roku odpowiadał za około 25% światowego zużycia. W zaawansowanym procesie litografii i trawienia płytek krzemowych, hel jest wykorzystywany do chłodzenia płytek podczas procesu wytrawiania plazmowego oraz do utrzymywania ultraczystego środowiska w komorach produkcyjnych. Jego niska reaktywność i wysoka przewodność cieplna sprawiają, że nie można go łatwo zastąpić innymi gazami, ponieważ zastąpienie go gorszym chłodziwem wydłużyłoby czas chłodzenia, obniżając produktywność fabryk.
Kraje szczególnie wrażliwe na te zakłócenia to Korea Południowa i Tajwan, które w 2025 roku importowały odpowiednio około 64% i znaczną część swojego helu bezpośrednio z Kataru. Gdy źródło katarskie wyschło, musiały one szukać natychmiastowych alternatyw, konkurując o ograniczone zapasy na rynku spot. W skali globalnej, branża półprzewodników jest podstawą dla sektora sztucznej inteligencji, elektroniki użytkowej i motoryzacji.
Wstrzymanie nawet 10-20% produkcji chipów mogłoby wywołać kaskadowe opóźnienia w łańcuchach dostaw na całym świecie. Branża lotnicza i kosmiczna, która wykorzystuje hel do testowania szczelności zbiorników paliwa i czyszczenia silników, również odczuwa poważne niedogodności, a w przypadku chłodzenia teleskopów czy eksperymentów kwantowych hel pozostaje niezastąpiony.
Główni gracze rynkowi i państwa wprowadzają wielotorowe strategie. Po pierwsze, rośnie znaczenie długoterminowych kontraktów bezpośrednich, takich jak umowa pomiędzy QatarEnergy a Air Liquide na dostawę 300 mln stóp sześciennych helu rocznie, co jest próbą ominięcia niestabilnego rynku spot. Po drugie, Stany Zjednoczone i Europa dążą do intensyfikacji własnych wydobyć. W 2026 roku w USA rusza komercyjna produkcja z nowych pól, takich jak Sweetgrass (10 mln stóp sześciennych dziennie) i Rudyar, które mogą dostarczyć kilka tysięcy ton rocznie.
Chiny, mimo własnych ograniczeń, stanęły przed koniecznością maksymalizacji własnego wydobycia. Udział produkcji krajowej wzrósł dzięki oddaniu nowych linii separacji gazu w basenach naftowych Ordos, ale wciąż pozostaje to tylko kroplą w morzu potrzeb. Jednocześnie Chiny stały się głównym odbiorcą rosyjskiego helu, który po nałożeniu sankcji przez Zachód, został wykluczony z rynków europejskich i amerykańskich. Rosyjska Amur Gas Processing Plant szuka ujścia dla swoich produktów w Chinach, a w 2025 roku udział Rosji w chińskim imporcie sięgnął 35%, a w ostatnich miesiącach przewyższył nawet dostawy katarskie.
Oznacza to, że zamiast monopolu jednego kraju, rynek ulega polaryzacji na dwa bloki – zachodni, kontrolowany przez USA, i wschodni, w którym centrum redystrybucji stają się Chiny, sprowadzające rosyjski surowiec. To zmienia układ handlu w kierunku dwubiegunowego, co może mieć znaczenie dla łańcuchów dostaw między blokami geopolitycznymi.
Wnioski
Światowy handel helem nie zmierza więc w kierunku monopolu chińskiego, ale w kierunku chronicznej, dwubiegunowej niestabilności, w której Chiny są państwem nie tyle kontrolującym podaż, co państwem o największym deficycie i jednym z głównych konsumentów. Konsekwencje dla handlu są trzy. Po pierwsze, krótkoterminowe olbrzymie wahania cen i redystrybucja wolumenów, które wywołują nieprzewidywalność kosztów w przemyśle high‑tech. Po drugie, wzrost znaczenia umów bezpośrednich i bilateralnych, omijających giełdy towarowe, co zmniejsza przejrzystość rynku. Po trzecie, rosnące ryzyko całkowitego zerwania połączeń międzyblokowych w przypadku dalszej eskalacji geopolitycznej – wojna w Zatoce Perskiej i konflikt handlowy między Zachodem a Rosją już spolaryzowały obieg surowca między Wschodem a Zachodem.
W tej sytuacji jedynym pewnym wnioskiem jest to, że hel – gaz niezbędny do produkcji zaawansowanych technologii – stał się pełnoprawnym surowcem strategicznym, o podobnym znaczeniu jak ropa w latach 70. Każde zakłócenie w jednym z dwóch głównych źródeł (Zatoka Perska, Rosja/USA) błyskawicznie uderza w globalny łańcuch dostaw, przenosząc niepewność na cały sektor nowoczesnej gospodarki. Brak realnego i szybkiego zastępstwa dla helu w kluczowych zastosowaniach sprawia, że przyspieszone inwestycje w recykling oraz rozwój własnych złóż (w USA, Kanadzie, a nawet w Afryce) są najpilniejszym zadaniem dla zapewnienia stabilności handlu.