Europa może wejść w dekadę chronicznego niedoboru kapitału. Kto zapłaci za obronność, energię i starzenie się społeczeństwa?

Europa stoi przed problemem, którego nie da się rozwiązać kolejnym programem wydatkowym. W tym samym czasie musi zwiększać wydatki na obronność, przebudowywać energetykę, modernizować sieci i infrastrukturę, finansować cyfryzację oraz utrzymywać systemy emerytalne i ochronę zdrowia starzejących się społeczeństw. Pieniądze nie zniknęły, ale coraz więcej projektów zaczyna konkurować o ten sam kapitał. Pytanie na najbliższą dekadę nie brzmi więc tylko, ile Europa wyda, lecz co przestanie finansować, jeśli nie zdoła zwiększyć produktywności i uruchomić własnych oszczędności.

Europa ma paradoksalny problem. Z jednej strony potrzebuje rekordowych nakładów inwestycyjnych, z drugiej dysponuje ogromną pulą oszczędności, która nie jest wystarczająco skutecznie kierowana do inwestycji zwiększających produktywność. Według Europejskiego Banku Inwestycyjnego około 12 bln euro aktywów finansowych gospodarstw domowych w UE pozostaje w gotówce i depozytach. Jednocześnie europejskie fundusze emerytalne i firmy ubezpieczeniowe zarządzają około 13,4 bln euro, ale tylko niewielka część tych pieniędzy trafia bezpośrednio do akcji, infrastruktury czy bardziej ryzykownych projektów rozwojowych.

To oznacza, że europejski problem nie wygląda tak, jak klasyczny kryzys finansowania, w którym gospodarka po prostu nie ma kapitału. Kapitał jest, ale nie przepływa tam, gdzie w najbliższych latach będzie najbardziej potrzebny. Europejskie gospodarstwa domowe oszczędzają, państwa emitują dług, banki finansują gospodarkę, a jednocześnie firmy technologiczne, infrastruktura, energetyka i przemysł obronny konkurują o środki potrzebne do zwiększenia mocy produkcyjnych.

W normalnych warunkach część tej presji można byłoby rozładować wzrostem gospodarczym. Jeżeli gospodarka szybko rośnie, rosną dochody podatkowe, zyski przedsiębiorstw i wartość aktywów, a tym samym zwiększa się zdolność sektora publicznego i prywatnego do finansowania nowych inwestycji. Problem Europy polega na tym, że właśnie w momencie, kiedy potrzebuje ona więcej kapitału, musi jednocześnie zmierzyć się ze słabszą dynamiką produktywności, starzeniem się społeczeństwa i wysokim poziomem zadłużenia części państw.

Obrona zaczyna konkurować z transformacją

Najbardziej widoczną zmianą jest wzrost wydatków na bezpieczeństwo. Europa przez dziesięciolecia mogła utrzymywać relatywnie niskie nakłady na obronność, ponieważ znaczna część kosztów bezpieczeństwa była ponoszona przez Stany Zjednoczone. Teraz ten model się zmienia, a państwa europejskie muszą zwiększać zarówno wydatki bieżące, jak i inwestycje w przemysł obronny, amunicję, obronę powietrzną, drony, satelity, logistykę oraz infrastrukturę wojskową.

Z punktu widzenia finansów publicznych różnica między tymi wydatkami jest fundamentalna. Zakup amunicji albo utrzymanie większej armii generuje przede wszystkim koszt budżetowy. Budowa fabryki amunicji, rozwój radaru, produkcja systemu rakietowego czy modernizacja infrastruktury wojskowej może natomiast tworzyć aktywa i miejsca pracy, ale wymaga dużych nakładów zanim pojawi się jakikolwiek zwrot ekonomiczny. Państwo musi więc finansować jednocześnie bezpieczeństwo tu i teraz oraz inwestycje, które mają zwiększyć zdolności produkcyjne w przyszłości.

Europejski Bank Centralny ocenia, że zwiększenie wydatków na obronność będzie odbywało się w otoczeniu, w którym państwa już muszą finansować transformację energetyczną, cyfrową, infrastrukturę oraz konsekwencje starzenia się ludności. Bank centralny wskazuje również, że przestrzeń fiskalna wielu krajów jest ograniczona przez wysokie deficyty i zadłużenie.

W praktyce oznacza to konkurencję między projektami, które jeszcze kilka lat temu mogły być analizowane oddzielnie. Ten sam budżet publiczny może finansować modernizację sieci energetycznej, linię kolejową, szpital, fabrykę amunicji albo dopłatę do systemu emerytalnego. Jeżeli wydatki na bezpieczeństwo będą rosły szybciej niż gospodarka, pytanie o ich finansowanie stanie się pytaniem o priorytety całego państwa.

Energetyka potrzebuje setek miliardów euro rocznie

Drugi gigantyczny konkurent dla kapitału to transformacja energetyczna. Komisja Europejska szacuje, że aby osiągnąć cele związane z transformacją energetyczną i zapewnić Europie bezpieczną, dostępną cenowo oraz niskoemisyjną energię, inwestycje w sektorze energetycznym powinny wynosić około 660 mld euro rocznie w latach 2026 do 2030. W poprzedniej dekadzie średnia wynosiła około 240 mld euro rocznie.

Nie chodzi przy tym wyłącznie o budowę farm wiatrowych i fotowoltaicznych. Transformacja wymaga jednocześnie nowych sieci elektroenergetycznych, magazynów energii, elektrowni gazowych pełniących funkcję stabilizującą, infrastruktury LNG, ładowarek, wodoru, efektywności energetycznej budynków, przemysłu niskoemisyjnego oraz cyfrowego zarządzania systemem.

Właśnie dlatego rzeczywisty koszt transformacji jest znacznie większy niż suma wartości nowych farm wiatrowych i słonecznych. Jeżeli w systemie pojawia się dodatkowe 100 GW niestabilnych źródeł, trzeba zbudować nie tylko same źródła, lecz również infrastrukturę pozwalającą przesłać energię z miejsca produkcji do odbiorców, zarządzać przeciążeniami, przechowywać nadwyżki i zabezpieczyć system na godziny, kiedy wiatr przestaje wiać, a produkcja słoneczna spada.

To właśnie w energetyce może więc pojawić się jeden z największych konfliktów o kapitał. Europa będzie musiała zdecydować, które inwestycje są rzeczywiście strategiczne, a które mogą zostać odłożone. Jednocześnie będzie musiała przekonać prywatny kapitał, że finansowanie europejskich projektów energetycznych jest wystarczająco opłacalne i przewidywalne.

Starzenie się społeczeństwa zabiera pieniądze inwestycyjne

Najtrudniejszym konkurentem dla inwestycji może być jednak nie obronność ani energetyka, lecz demografia. Starzenie się społeczeństw zmienia strukturę wydatków publicznych, ponieważ coraz większa część pieniędzy trafia na emerytury, ochronę zdrowia i opiekę długoterminową.

To szczególnie istotne dlatego, że wydatki społeczne mają inną charakterystykę niż inwestycje. Jeżeli państwo ograniczy budowę infrastruktury o kilka lat, projekt można teoretycznie przesunąć. Jeżeli natomiast rośnie liczba emerytów i osób wymagających opieki, świadczeń nie można łatwo odłożyć na później. Demografia tworzy więc wydatki, które mają charakter znacznie bardziej sztywny.

Europejski Bank Centralny zwraca uwagę, że starzenie się społeczeństw należy do głównych strukturalnych wyzwań dla finansów publicznych obok obronności, transformacji klimatycznej i cyfrowej. Jednocześnie bank centralny wskazuje, że znaczna część europejskiej nadwyżki oszczędnościowej jest związana właśnie z zachowaniem starzejących się gospodarstw domowych.

Powstaje zatem paradoks. Europa potrzebuje ogromnych inwestycji, ale jej społeczeństwa jednocześnie zwiększają zapotrzebowanie na bezpieczeństwo finansowe na emeryturze. Oszczędności, które mogłyby zostać wykorzystane do finansowania infrastruktury, nowych przedsiębiorstw albo technologii, pozostają częściowo w bezpiecznych aktywach o niskiej stopie zwrotu.

Co Europa zacznie wypychać z budżetów?

Jeżeli jednocześnie będą rosły wydatki na obronność, transformację energetyczną i potrzeby społeczne, państwa będą miały kilka możliwości. Mogą podnosić podatki, zwiększać zadłużenie, ograniczać inne wydatki albo próbować przekazać większą część finansowania sektorowi prywatnemu. Każde rozwiązanie ma jednak koszt.

Najbardziej prawdopodobny scenariusz nie polega na jednym wielkim cięciu. Bardziej realne jest stopniowe wypychanie mniej pilnych inwestycji. W pierwszej kolejności mogą ucierpieć projekty infrastrukturalne, które nie mają bezpośredniego związku z bezpieczeństwem, transformacją energetyczną albo zwiększeniem produktywności. Część inwestycji transportowych może być przesuwana, modernizacja budynków publicznych może zwalniać, a samorządy mogą mieć coraz większy problem z finansowaniem własnych projektów.

Drugim kandydatem są wydatki rozwojowe o długim okresie zwrotu. Badania naukowe, rozwój technologii, szkolnictwo wyższe i część programów innowacyjnych mogą mieć trudniejszą pozycję w sytuacji, gdy politycy będą musieli wykazać natychmiastowy efekt wydawania pieniędzy. To szczególnie niebezpieczne, ponieważ Europa już dziś ma problem z produktywnością i skalowaniem własnych przedsiębiorstw technologicznych.

Trzecim obszarem ryzyka są inwestycje środowiskowe, które nie przekładają się bezpośrednio na bezpieczeństwo energetyczne. Europa może utrzymać finansowanie projektów związanych z sieciami, energetyką i niezależnością od importowanych paliw, ale ograniczać część mniej pilnych przedsięwzięć klimatycznych, jeżeli ich koszt polityczny i budżetowy będzie rósł.

Najbardziej paradoksalny scenariusz polegałby jednak na ograniczeniu inwestycji zwiększających produktywność. Wtedy Europa próbowałaby finansować większą obronność i systemy społeczne z gospodarki, której potencjał wzrostu jednocześnie słabnie. To prowadziłoby do sytuacji, w której coraz większa część dochodu narodowego jest przeznaczana na utrzymanie istniejącego systemu, a coraz mniejsza na budowanie nowych zdolności produkcyjnych.

Europa ma pieniądze, ale nie ma jeszcze sprawnego mechanizmu ich mobilizacji

Dlatego kluczowe pytanie nie brzmi wyłącznie, czy Europa znajdzie dodatkowe 100 czy 200 mld euro. Znacznie ważniejsze jest to, czy będzie potrafiła wykorzystać kapitał, który już posiada.

Europejski Bank Inwestycyjny wskazuje, że europejskie gospodarstwa domowe mają około 12 bln euro w gotówce i depozytach. Jednocześnie europejski rynek kapitałowy jest znacznie płytszy niż amerykański. Kapitalizacja europejskich giełd odpowiada około 69,5 proc. PKB UE, podczas gdy w USA jest to około 184,5 proc. Europejski Bank Inwestycyjny szacuje również, że luka finansowania europejskich przedsiębiorstw na późniejszych etapach rozwoju wynosi około 80 mld euro rocznie.

To jest prawdopodobnie najważniejsza liczba w całej dyskusji o europejskim niedoborze kapitału. Europa może jednocześnie mieć ogromne oszczędności i cierpieć na niedobór kapitału inwestycyjnego. Wystarczy, że oszczędności będą znajdowały się w depozytach, obligacjach lub innych bezpiecznych instrumentach, podczas gdy firmy potrzebujące pieniędzy na fabrykę, technologię czy infrastrukturę nie będą miały dostępu do odpowiedniego finansowania.

Europejski Bank Centralny również wskazuje na ten problem. Europejskie gospodarstwa domowe utrzymują dużą część oszczędności w nisko oprocentowanych depozytach, podczas gdy fragmentacja rynków kapitałowych ogranicza możliwość efektywnego kierowania pieniędzy do przedsiębiorstw i inwestycji.

Największym przegranym może być wzrost gospodarczy

Jeżeli Europa nie zwiększy produktywności kapitału, konflikt między poszczególnymi potrzebami będzie coraz bardziej widoczny. Obrona będzie wymagała większych wydatków, energetyka nowych inwestycji, społeczeństwo będzie potrzebowało większych transferów, a przedsiębiorstwa będą musiały finansować cyfryzację i automatyzację.

W takim świecie samo przesuwanie pieniędzy z jednego programu do drugiego nie rozwiąże problemu. Europa potrzebuje większej gospodarki, ponieważ tylko większa gospodarka może wygenerować większe dochody podatkowe, większe oszczędności i większą zdolność przedsiębiorstw do finansowania inwestycji.

To dlatego obecna dyskusja o europejskich finansach publicznych jest w istocie dyskusją o modelu wzrostu. Europejski Bank Centralny ocenia, że w latach 2026 do 2028 inwestycje mogą odpowiadać za prawie 40 proc. wzrostu gospodarczego strefy euro, znacznie więcej niż historyczna średnia wynosząca około jedną czwartą. Bank szacuje, że oznacza to ponad 150 mld euro dodatkowych skumulowanych inwestycji.

Jeżeli te inwestycje zwiększą produktywność, Europa może częściowo sama stworzyć środki potrzebne do finansowania kolejnych etapów transformacji. Jeżeli jednak będą przede wszystkim zwiększać koszty utrzymania istniejącego systemu, presja na budżety będzie narastała.

Najdroższe może być odłożenie inwestycji

Dlatego odpowiedź na pytanie, co Europa będzie musiała przestać finansować, nie jest jeszcze przesądzona. Najbardziej prawdopodobne jest jednak to, że w warunkach ograniczonej przestrzeni fiskalnej państwa zaczną preferować wydatki, których nie można łatwo odłożyć. Bezpieczeństwo, energia, emerytury i ochrona zdrowia będą miały silniejszą pozycję niż projekty o odległym terminie zwrotu.

To może stworzyć bardzo niebezpieczną asymetrię. Europa będzie finansowała coraz więcej wydatków koniecznych do utrzymania stabilności, ale będzie miała mniej pieniędzy na inwestycje, które zwiększają przyszłą zdolność gospodarki do generowania dochodu. Wtedy problem niedoboru kapitału stanie się samonapędzający.

Jeżeli państwa będą musiały wybierać między fabryką nowej technologii a bieżącym finansowaniem świadczeń, między modernizacją kolei a wydatkami obronnymi, albo między rozwojem sieci energetycznej a innymi potrzebami infrastrukturalnymi, sama wielkość budżetu przestanie być najważniejszym ograniczeniem. O wyniku zdecyduje produktywność każdego zainwestowanego euro.

Europa może więc wejść w dekadę chronicznego niedoboru kapitału nie dlatego, że zabraknie jej oszczędności, lecz dlatego, że będzie miała zbyt wiele uzasadnionych powodów, aby wykorzystać je jednocześnie. Jeśli nie uda się uruchomić większej części prywatnych oszczędności, pogłębić europejskiego rynku kapitałowego i podnieść produktywności inwestycji, konkurencja nie będzie już dotyczyła tego, ile Europa może wydać. Będzie dotyczyła tego, z czego musi zrezygnować, aby zapłacić za bezpieczeństwo, energię i starzenie się społeczeństwa.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu