Nowa strategia walki z rakiem prostaty. Naukowcy przeprogramowali białka, by wyłączyć mechanizm napędzający nowotwór

Naukowcy opracowali nową metodę blokowania mechanizmów odpowiedzialnych za rozwój raka prostaty. Zamiast hamować pojedyncze białko, wykorzystali specjalnie zaprojektowaną cząsteczkę, która wymusza nietypowe połączenie dwóch regulatorów komórkowych i zakłóca ich działanie. Opisane 11 listopada 2026 roku w „Nature” związki z grupy DALTAC doprowadziły do regresji guzów w kilku modelach przedklinicznych.

Nowe podejście wpisuje się w rozwój terapii wykorzystujących kontrolowane zbliżanie do siebie białek. W komórkach ich działanie zależy nie tylko od tego, jakie cząsteczki są obecne, lecz także od tego, z czym i w jaki sposób wchodzą w interakcje. Zmiana tych relacji może uruchomić procesy, których komórka normalnie nie wykorzystuje, albo zakłócić mechanizmy podtrzymujące chorobę.

Wiele współczesnych leków przeciwnowotworowych działa przez blokowanie określonego celu molekularnego. Takie rozwiązanie bywa skuteczne, ale komórki nowotworowe potrafią omijać zablokowane szlaki, uruchamiając alternatywne mechanizmy. Dlatego naukowcy coraz częściej szukają sposobów ingerowania w całe kompleksy białkowe, które odpowiadają za aktywność genów i utrzymywanie komórek nowotworowych przy życiu.

W badaniu opisanym w „Nature” wykorzystano receptor androgenowy, czyli białko odgrywające kluczową rolę w rozwoju raka prostaty, oraz regulatory transkrypcji p300 i CBP. To właśnie ich współdziałanie pomaga podtrzymywać aktywność genów sprzyjających wzrostowi nowotworu. Nowa metoda nie polega na prostym wyłączeniu tych białek, lecz na zmianie sposobu, w jaki oddziałują ze sobą.

DALTAC zmienia sposób działania białek zamiast je niszczyć

Opracowana strategia nosi nazwę Domain Alteration Chimeras, w skrócie DALTAC. Jej podstawą jest dwufunkcyjna cząsteczka, która wiąże się z dwoma białkami i wymusza ich kontakt w sposób odmienny od naturalnego. W rezultacie powstaje kompleks, który pozostaje obecny w komórce, ale nie może prawidłowo wykonywać swojej funkcji.

Badacze skupili się na receptorze androgenowym AR oraz białkach p300 i CBP. Receptor androgenowy uczestniczy w regulowaniu ekspresji genów odpowiedzialnych między innymi za wzrost i przeżycie komórek raka prostaty. Białka p300 i CBP działają jako koaktywatory transkrypcji, wspierając uruchamianie określonych programów genetycznych.

W zdrowych warunkach poszczególne domeny tych białek oddziałują ze sobą w określony sposób. W komórkach nowotworowych ich współpraca może jednak podtrzymywać aktywność genów sprzyjających chorobie. Naukowcy zaprojektowali więc cząsteczkę, która łączy domenę wiążącą ligand receptora androgenowego z bromodomeną p300 i CBP. Wymusza to powstanie nieprawidłowego połączenia między fragmentami białek.

Najbardziej obiecujący związek otrzymał oznaczenie DALTAC 1, a jego nazwa chemiczna to JZY3032. Cząsteczka nie prowadzi do degradacji receptora androgenowego ani p300 i CBP. Zamiast tego zmienia sposób angażowania przez nie innych składników kompleksu odpowiedzialnego za aktywację genów nowotworowych.

Nowa cząsteczka wyłącza program genetyczny raka prostaty

Wymuszone połączenie prowadzi do zaburzenia działania kompleksu AR i p300/CBP. Zmienia się sposób, w jaki regulatory transkrypcji oddziałują z materiałem genetycznym i modyfikują histony, czyli białka pomagające organizować DNA w jądrze komórkowym. W efekcie spada aktywność genów wspierających rozwój nowotworu.

Badacze zaobserwowali między innymi ograniczenie aktywności programów związanych z genami MYC i CCND1, które uczestniczą w regulacji wzrostu i podziałów komórek. Zmniejszała się także aktywność markerów związanych z proliferacją nowotworu. DALTAC 1 wpływał na strukturę i funkcjonowanie kompleksów regulatorowych, nie obniżając przy tym ilości samego receptora androgenowego ani białek p300 i CBP.

To ważna różnica w porównaniu z terapiami opartymi na degradacji białek. W przypadku DALTAC celem nie jest usunięcie określonego składnika komórki, lecz przeprogramowanie jego interakcji. Autorzy badania wskazują, że wymuszone połączenie może wywoływać efekt silniejszy niż jednoczesne zastosowanie klasycznych inhibitorów receptora androgenowego i p300/CBP.

Wyniki w modelach zwierzęcych dają nadzieję, ale to wciąż etap przedkliniczny

DALTAC 1 przetestowano na liniach komórkowych raka prostaty, modelach organoidowych oraz guzach rozwijających się u myszy. Związek wykazywał szczególnie silne działanie w komórkach zależnych od aktywności receptora androgenowego. W modelach obejmujących komórki nowotworowe pochodzące od pacjentów obserwowano ograniczenie wzrostu organoidów, czyli trójwymiarowych struktur odtwarzających część właściwości tkanki nowotworowej.

W jednym z modeli raka prostaty opornego na kastrację podanie związku doprowadziło do regresji 12 z 16 guzów. Naukowcy sprawdzili również jego działanie w modelach ksenoprzeszczepów pochodzących od pacjentów. W jednym z nich zaobserwowali silne i utrzymujące się zmniejszenie guzów podczas leczenia. Po jego zakończeniu przez 16 dni nie stwierdzono wyraźnego nawrotu w grupie otrzymującej DALTAC 1.

W badaniach na zwierzętach związek był dobrze tolerowany. Naukowcy nie zaobserwowali istotnych zmian masy ciała, parametrów pracy wątroby i nerek ani wyników badań hematologicznych. Nie oznacza to jednak, że podobny profil bezpieczeństwa zostanie potwierdzony u ludzi. Wyniki uzyskane w modelach laboratoryjnych i zwierzęcych nie pozwalają jeszcze określić skuteczności ani ryzyka terapii u pacjentów.

Istotnym ograniczeniem jest również selektywność działania. DALTAC 1 wykazywał największą aktywność w nowotworach zależnych od receptora androgenowego. Nie jest więc uniwersalnym środkiem przeciwnowotworowym, który można zastosować niezależnie od biologii guza. Jego potencjalne zastosowanie dotyczy przede wszystkim określonych postaci raka prostaty, w których kompleks AR i p300/CBP odgrywa istotną rolę.

AI i projektowanie białek otwierają nowy kierunek rozwoju leków

Opisane badanie pokazuje, jak rozwój metod projektowania cząsteczek i modelowania interakcji białkowych może poszerzać możliwości opracowywania leków. Kluczowe jest precyzyjne dobranie fragmentów wiążących poszczególne białka oraz łącznika, który pozwala wymusić pożądany kontakt między nimi. W przypadku DALTAC 1 badacze wykorzystali informacje o strukturze białek i ich domen, a następnie sprawdzali działanie kolejnych wariantów związku w eksperymentach laboratoryjnych.

Nie należy jednak utożsamiać tej pracy z gotowym lekiem zaprojektowanym przez sztuczną inteligencję. Badanie opisuje przede wszystkim nową strategię farmakologiczną i wykorzystuje metody obliczeniowe do analizy struktury kompleksów. Sam związek powstał w wyniku projektowania chemicznego, a jego działanie potwierdzano eksperymentalnie.

Najważniejszym osiągnięciem jest wykazanie, że można zmienić sposób funkcjonowania istniejącego kompleksu białkowego i w ten sposób zahamować procesy napędzające nowotwór. DALTAC 1 pozostaje jednak związkiem eksperymentalnym. Przed ewentualnym zastosowaniem u pacjentów konieczne będą dalsze badania dotyczące bezpieczeństwa, dawkowania, metabolizmu i skuteczności klinicznej.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu