Polar. Fabryka, która wyprała Polskę, a potem sama przeszła pranie transformacji

Przez dziesięciolecia lodówki i pralki z wrocławskiego Polaru były marzeniem polskich rodzin. Zakład na Psim Polu dawał pracę tysiącom ludzi, miał własne zaplecze socjalne i należał do najważniejszych producentów sprzętu gospodarstwa domowego w kraju. Jego historia to jednak nie tylko opowieść o kultowych urządzeniach, lecz także o robotniczych protestach, Solidarności, prywatyzacji i decyzjach zagranicznych właścicieli, które zmieniły przyszłość całego zakładu.

Historia Polaru zaczęła się na początku lat pięćdziesiątych, kiedy powojenny Wrocław wciąż odbudowywał się po zniszczeniach, a polski przemysł dopiero organizował produkcję na potrzeby nowego państwa. 1 kwietnia 1952 roku wydzielono we Wrocławiu zakład, który początkowo funkcjonował jako Przedsiębiorstwo Państwowe Zakład Wydzielony Wrocław Psie Pole. Jeszcze w tym samym roku pojawiła się nazwa Zakłady Metalowe „Zakrzów”. Przedsiębiorstwo ulokowano na terenie przemysłowym wrocławskiego Zakrzowa, wykorzystując istniejące budynki i zaplecze techniczne. Nie była to od początku wielka fabryka lodówek. Jej przyszła specjalizacja dopiero się kształtowała.

Początkowy asortyment pokazuje, jak bardzo różnił się ówczesny zakład od przedsiębiorstwa, które później kojarzyli niemal wszyscy Polacy. Wytwarzano między innymi wózki pocztowe, piecyki gazowe do łazienek, łańcuchy i części metalowe, a także watowane kołdry. W zakładzie uruchomiono również produkcję specjalną, obejmującą amunicję karabinową. Przemysł państwowy nie zawsze rozwijał się wówczas według logiki jednej, ściśle określonej branży. Fabryki otrzymywały zadania odpowiadające bieżącym potrzebom gospodarki, a ich profil zmieniał się wraz z dostępnością materiałów, technologią i decyzjami administracyjnymi.

Zakłady Metalowe „Zakrzów” miały jednak stać się czymś znacznie większym niż producentem drobnych wyrobów metalowych. W powojennej Polsce rosło zapotrzebowanie na sprzęt ułatwiający prowadzenie gospodarstwa domowego. Urbanizacja, budowa nowych osiedli i stopniowe podnoszenie standardu mieszkań tworzyły rynek dla lodówek, pralek oraz innych urządzeń, które w wielu domach nadal należały do rzadkości. Władze chciały rozwijać ich produkcję krajową, ograniczać zależność od importu i dostarczać wyposażenie do coraz większej liczby gospodarstw.

Dla zakładu na Zakrzowie oznaczało to stopniowe odejście od przypadkowego, zróżnicowanego asortymentu na rzecz wyspecjalizowanej produkcji. W 1957 roku rozpoczęto wytwarzanie chłodziarek, które z czasem stały się najważniejszym produktem fabryki. Właśnie wtedy zaczęła się historia przedsiębiorstwa, które później weszło do codziennego języka polskich rodzin pod nazwą Polar.

„Mewa”, czyli początek chłodniczej specjalizacji

W 1957 roku z wrocławskiego zakładu zaczęły wyjeżdżać chłodziarki absorpcyjne „Mewa”. Według materiałów historycznych poświęconych Polarowi w pierwszym roku produkcji dostarczono na krajowy rynek około 1700 sztuk. Nie była to jeszcze skala, która mogła zaspokoić potrzeby całego kraju, ale ważniejszy od samej liczby był kierunek rozwoju. Fabryka zaczynała zdobywać doświadczenie w konstrukcji i produkcji urządzeń chłodniczych, a ta specjalizacja miała określić jej przyszłość na kilka kolejnych dekad.

Chłodziarki absorpcyjne różniły się zasadą działania od późniejszych, powszechnych lodówek sprężarkowych. Ich konstrukcja pozwalała wykorzystywać ciepło jako źródło energii napędzającej obieg czynnika chłodniczego. W zależności od modelu takie urządzenia mogły być zasilane gazem lub energią elektryczną. Były stosowane w określonych warunkach użytkowych, choć ich możliwości i wydajność różniły się od rozwiązań, które później zdominowały rynek domowy.

Kolejnym ważnym etapem był początek produkcji chłodziarek sprężarkowych. W 1962 roku fabryka rozszerzyła ofertę o ten typ urządzeń, co otworzyło drogę do wytwarzania sprzętu bardziej zbliżonego do lodówek, jakie stały się standardem w mieszkaniach. W kolejnych latach pojawiały się modele noszące nazwy „Alka”, „Igloo” i „Foka”. Nazwy te były krótkie, łatwe do zapamiętania i dobrze kojarzyły się z chłodem oraz przechowywaniem żywności.

W 1966 roku przedsiębiorstwo przyjęło nazwę Zakłady Metalowe „Polar”. Od tego momentu nazwa zaczęła coraz silniej wiązać się z konkretną kategorią produktów. Polar nie był jeszcze marką o takiej rozpoznawalności jak w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, ale posiadał już doświadczenie, zaplecze i kierunek rozwoju, na których można było budować większą produkcję.

W 1963 roku z zakładu przeniesiono produkcję motorowerów do Bydgoszczy. To ważny szczegół, bo pokazuje, że przedsiębiorstwo stopniowo porządkowało swoje zadania. Motorowery „Ryś” i „Żak” należały do wcześniejszego etapu działalności fabryki. Z czasem to urządzenia chłodnicze, a następnie pralki, stały się produktami, z którymi Polar był utożsamiany.

Fabryka, która rosła razem z miastem

Rozwój Polaru nie polegał wyłącznie na wprowadzaniu kolejnych modeli urządzeń. Zmieniała się także skala przedsiębiorstwa, jego infrastruktura i znaczenie dla lokalnego rynku pracy. W kolejnych latach uruchamiano oddziały zamiejscowe, między innymi w Żaganiu i Miłkowie koło Jeleniej Góry. Rozbudowa pozwalała zwiększać produkcję i zatrudnienie, a jednocześnie wiązała z firmą miejscowości położone daleko od głównej fabryki we Wrocławiu.

W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zakład rozwijał się w warunkach gospodarki, w której inwestycje przemysłowe były planowane i finansowane w dużej mierze przez państwo. Fabryki otrzymywały środki na nowe hale, maszyny i zaplecze produkcyjne, ale działały też w systemie ograniczeń materiałowych i centralnego planowania. Oznaczało to, że decyzje o skali wytwarzania nie zawsze wynikały bezpośrednio z sytuacji rynkowej. Liczyły się również plany gospodarcze, dostępność komponentów oraz odgórnie określane priorytety.

W 1974 roku przedsiębiorstwo funkcjonowało już jako Zakłady Zmechanizowanego Sprzętu Domowego „Predom-Polar”, należące do zjednoczenia przemysłu zmechanizowanego sprzętu domowego Predom. W 1982 roku nazwa została skrócona do Zakładów Zmechanizowanego Sprzętu Domowego „Polar”. W kolejnych latach firma pozostawała jednym z największych producentów sprzętu gospodarstwa domowego w kraju.

Rozbudowa zakładu obejmowała nie tylko hale produkcyjne. Duże państwowe przedsiębiorstwa pełniły w PRL funkcje, które wykraczały poza samą działalność gospodarczą. Organizowały wypoczynek, zapewniały opiekę nad dziećmi, prowadziły działalność sportową i kulturalną, a także uczestniczyły w systemie przydziału mieszkań czy innych deficytowych dóbr. Polar miał żłobek, przedszkole, ośrodki wczasowe i zaplecze socjalne. Dla pracowników wychowujących dzieci takie udogodnienia mogły być równie istotne jak wysokość pensji.

Wspomnienia byłych pracowników przywoływane w lokalnej prasie pokazują, że zatrudnienie w zakładzie oznaczało stabilizację, ale także dostęp do świadczeń i możliwości, których nie oferowało wiele mniejszych przedsiębiorstw. Fabryka była częścią codziennego życia całych rodzin. Niektórzy pracownicy mieszkali w pobliżu, inni dojeżdżali z okolicznych miejscowości. Zmiany kończyły się o określonych godzinach, a tysiące ludzi opuszczały teren zakładu niemal jednocześnie.

Polar tworzył również lokalną hierarchię zawodową. Potrzebował operatorów maszyn, spawaczy, mechaników, elektryków, technologów, konstruktorów, pracowników kontroli jakości i osób zajmujących się logistyką. Rozbudowane przedsiębiorstwo wymagało zarówno wysoko wykwalifikowanej kadry technicznej, jak i licznej załogi wykonującej powtarzalne operacje przy produkcji seryjnej. Wrocław zyskiwał w ten sposób duży ośrodek przemysłowy, a zakład stawał się jednym z ważnych pracodawców północno-wschodniej części miasta.

Pralka automatyczna zmienia polską łazienkę

Największy skok rozpoznawalności Polaru wiązał się z uruchomieniem produkcji pralek automatycznych. W 1971 roku fabryka rozpoczęła wytwarzanie pralek bębnowych na podstawie umowy licencyjnej z jugosłowiańską firmą Gorenje. Jednym z najbardziej znanych urządzeń powstałych w ramach tego programu był Polar PS 663 Bio.

Wprowadzenie pralek automatycznych miało znaczenie większe niż kolejna pozycja w katalogu przedsiębiorstwa. W wielu polskich domach pranie nadal wymagało dużego nakładu pracy. Trzeba było napełniać i opróżniać urządzenia, pilnować temperatury, przenosić mokrą odzież i wykonywać czynności, które późniejsze automaty przejęły w dużej mierze na siebie. Pralka bębnowa z programatorem pozwalała po załadowaniu ubrań uruchomić cykl i ograniczyć konieczność stałego nadzoru.

Nie oznaczało to, że nowe urządzenie było dostępne dla każdego. Sprzęt AGD należał do towarów deficytowych, a zakup często wymagał oszczędzania, poszukiwania produktu w sklepach lub korzystania z informacji o dostawach. Własna pralka automatyczna była dla wielu rodzin ważnym zakupem, na który czekało się miesiącami, a niekiedy dłużej. W realiach gospodarki niedoboru popyt na urządzenia Polaru był większy niż możliwości bieżącej sprzedaży.

W pierwszych latach produkcja pralek rosła szybko. W 1971 roku powstało około 1400 sztuk, a w 1974 roku już około 32 tysięcy. W 1975 roku zakład wyprodukował 63 tysiące pralek automatycznych. Tempo wzrostu pokazuje, jak duże było zainteresowanie tym segmentem sprzętu i jak szybko przedsiębiorstwo zwiększało skalę działalności. W 1979 roku z linii produkcyjnej zjechał milionowy egzemplarz pralki automatycznej.

Sukces ten nie był wyłącznie wynikiem popularności konkretnego modelu. Liczyły się także inwestycje w zakład, rozwój technologii, uruchamianie nowych linii oraz dostęp do licencji. Korzystanie z zagranicznego rozwiązania pozwalało ominąć część trudności związanych z samodzielnym opracowaniem całej konstrukcji od podstaw. Nie zwalniało jednak fabryki z obowiązku dostosowania produkcji do lokalnych warunków, dostępności części i wymogów przemysłowych.

W latach siedemdziesiątych rozbudowywano hale i zaplecze socjalne, a na przełomie tej dekady i następnej rosła produkcja oraz eksport. W materiałach historycznych podkreśla się, że poprawiały się również rozwiązania konstrukcyjne i technologiczne urządzeń. Nie znaczy to, że wszystkie problemy zniknęły. W gospodarce niedoboru klienci często musieli wybierać to, co udało się kupić, a niekoniecznie to, co najlepiej odpowiadało ich oczekiwaniom.

Z czasem do najbardziej rozpoznawalnych produktów należały kolejne modele pralek automatycznych, w tym urządzenia z rodziny „Diana”. W wielu domach stawały się elementem wyposażenia na lata. Dla części użytkowników ich trwałość była zaletą, ale długi czas eksploatacji wynikał również z realiów ekonomicznych. Gdy nowy sprzęt trudno było zdobyć, naprawa starego urządzenia często była bardziej praktycznym rozwiązaniem niż wymiana na nowsze.

Źródła: Telewizja Polska, „Polar”, część pierwsza⁠, Gazeta Wrocławska, „Marzyliśmy o Ewie na lodówce z Polaru”⁠, Polityka, „Od przyszłego roku Polar”⁠.

Ewa, Foka i inne lodówki z Wrocławia

Pralki stały się symbolem Polaru, ale chłodziarki pozostawały fundamentem przedsiębiorstwa. Modele takie jak „Mewa”, „Foka” i „Igloo” należały do urządzeń, które trafiały do mieszkań w całej Polsce. W późniejszych latach wrocławska fabryka rozwijała kolejne konstrukcje, a lodówki z charakterystycznym oznaczeniem Polar stawały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych produktów krajowego przemysłu AGD.

Wspomnienia związane z zakupem lodówki często dotyczyły nie tylko jej parametrów, ale też samego zdobycia urządzenia. W czasach, gdy dostępność wielu towarów była ograniczona, nowa lodówka mogła być wydarzeniem dla całej rodziny. O zakupie decydowała niekiedy kolejność dostaw, dostępne modele i możliwość zorganizowania transportu. Sprzęt trafiał do mieszkań, w których wcześniej żywność przechowywano w znacznie mniej wygodnych warunkach.

W ówczesnych realiach znaczenie miała także sieć napraw. Urządzenia chłodnicze i pralki należały do sprzętów użytkowanych regularnie, a ich awaria potrafiła dezorganizować codzienne życie. Wysoka wartość zakupu sprawiała, że właściciele starali się naprawiać sprzęt, zamiast go wyrzucać. Wokół dużego producenta funkcjonowały więc również usługi serwisowe, dostęp do części zamiennych i fachowcy znający konkretne modele.

Popularność Polaru wynikała z połączenia kilku czynników: dużej skali produkcji, rozpoznawalności marki, ograniczonego wyboru na rynku i rosnącego zapotrzebowania na wyposażenie gospodarstw domowych. W warunkach, w których importowany sprzęt był dla wielu osób zbyt drogi lub trudno dostępny, krajowy producent odgrywał rolę kluczową. Wrocławska fabryka nie musiała walczyć o klienta dokładnie tak, jak przedsiębiorstwo działające na konkurencyjnym rynku po 1989 roku.

Nie oznacza to, że urządzenia były wolne od wad. Materiały Telewizji Polskiej poświęcone historii zakładu odnotowują krytykę dotyczącą jakości części wyrobów, niedopracowania niektórych rozwiązań, słabych materiałów i problemów z naprawami. Jednocześnie w drugiej połowie lat siedemdziesiątych i na początku lat osiemdziesiątych zakład modernizował produkcję, zwiększał eksport i poprawiał parametry techniczne urządzeń. Obraz Polaru jest więc bardziej złożony niż wspomnienie niezawodnej lodówki pracującej przez trzydzieści lat albo przeciwnie, opowieść o sprzęcie, który ciągle się psuł.

Dla przedsiębiorstwa najważniejsza była zdolność do utrzymania produkcji na dużą skalę. W warunkach centralnego planowania liczyły się wykonanie planu, dostępność komponentów, przydziały surowców i możliwości inwestycyjne. Z perspektywy konsumenta liczyła się natomiast jakość konkretnego urządzenia, termin dostawy i możliwość naprawy. Te dwa spojrzenia nie zawsze się pokrywały.

Źródła: Telewizja Polska, „Polar”, część pierwsza⁠, Gazeta Wrocławska, historia Polaru⁠.

Tysiące pracowników i własne życie fabryki

W latach osiemdziesiątych Polar należał do dużych zakładów przemysłowych Dolnego Śląska. Dane przytaczane w Encyklopedii Solidarności pokazują skalę zatrudnienia: w 1980 roku przedsiębiorstwo miało 5942 pracowników, w 1981 roku 6032, a w 1989 roku już 7080 osób. W ostatnim z tych lat 4980 osób pracowało we Wrocławiu, 1270 w Miłkowie, a 830 w Żaganiu.

Takie liczby oznaczały, że Polar był nie tylko producentem AGD, ale też rozbudowaną społecznością zawodową. W zakładzie pracowały całe rodziny, a znajomości zawiązane na hali produkcyjnej często przenosiły się do życia poza pracą. Firma organizowała działalność sportową i wypoczynkową, prowadziła placówki dla dzieci, zapewniała różne świadczenia. Praca w fabryce dawała nie tylko wynagrodzenie, ale także dostęp do zasobów, które w ówczesnym systemie były trudno osiągalne.

Dla wielu osób znaczenie miała lokalizacja. Zakrzów rozwijał się jako część Wrocławia, a duży zakład przemysłowy wpływał na codzienne przemieszczanie się mieszkańców, ruch na przystankach i rozwój okolicznych osiedli. Zakończenie zmiany oznaczało nagły ruch tysięcy ludzi. W lokalnych wspomnieniach pojawiają się obrazy pracowników wychodzących z bramy, tłumów przy przystankach i kolejek w sklepach po drodze do domu.

Jednocześnie duża fabryka była miejscem napięć. Praca na produkcji wiązała się z normami, tempem wykonywania zadań, warunkami bezpieczeństwa i relacjami z przełożonymi. W przedsiębiorstwie państwowym problemy pracownicze szybko stawały się także problemami politycznymi, zwłaszcza gdy załoga zaczynała kwestionować decyzje dyrekcji lub domagała się spotkania z przedstawicielami władz.

Polar miał w tym zakresie historię sięgającą jeszcze okresu przed powstaniem Solidarności. W grudniu 1970 roku część pracowników przerwała pracę, reagując na wydarzenia na Wybrzeżu. W czerwcu 1976 roku doszło do protestu związanego z podwyżkami cen żywności, ale również z warunkami BHP i sposobem reagowania kierownictwa na skargi załogi. Protest przerwano po spełnieniu części żądań. Jedenaście osób zwolniono z pracy.

Te wydarzenia są ważne, ponieważ pokazują, że późniejsza aktywność związkowa nie pojawiła się nagle w sierpniu 1980 roku. W zakładzie istniały wcześniejsze doświadczenia konfliktów, negocjacji i karania pracowników za udział w protestach. Fabryka była częścią historii robotniczej Wrocławia, a jej załoga reagowała zarówno na problemy dotyczące bezpośrednio miejsca pracy, jak i na sytuację gospodarczą całego kraju.

Sierpień 1980 roku i Solidarność w Polarze

W sierpniu 1980 roku fala strajków objęła kolejne zakłady pracy w Polsce. We Wrocławiu protesty rozwijały się równolegle z wydarzeniami na Wybrzeżu, a pracownicy Polaru również podjęli działania. Strajk w przedsiębiorstwie rozpoczął się 27 sierpnia i trwał do 1 września. Wśród jego postulatów znalazły się sprawy polityczne i socjalne. 29 sierpnia powstał zakładowy komitet strajkowy, a następnie rozpoczęto organizowanie struktur niezależnego związku zawodowego.

Polar był dużym zakładem, a więc decyzja o strajku miała znaczenie wykraczające poza pojedynczy wydział. Pracownicy chcieli wpływu na warunki pracy, kwestie socjalne i decyzje dotyczące przedsiębiorstwa. 1 września podpisano porozumienie z dyrekcją, która uznała istnienie zakładowej struktury związku i zobowiązała się stworzyć warunki do jej działalności. Uzgodniono również konsultowanie z przedstawicielami związku decyzji ekonomicznych, socjalnych i personalnych.

W krótkim czasie Solidarność zgromadziła w Polarze kilka tysięcy członków. Według danych Encyklopedii Solidarności 10 października 1980 roku związek liczył około pięciu tysięcy osób, a w lutym 1981 roku jego liczebność przekraczała 5400. Była to jedna z aktywniejszych organizacji zakładowych w regionie. Działalność nie ograniczała się do rozmów z dyrekcją. Organizowano akcje protestacyjne, wspierano osoby represjonowane i ich rodziny oraz kolportowano niezależne wydawnictwa.

Wśród materiałów wydawanych przez środowisko związane z zakładem znajdowało się pismo „U Nas”. Poruszano w nim zarówno sprawy pracownicze, jak i wydarzenia polityczne i gospodarcze. W warunkach ograniczonej wolności mediów niezależna prasa zakładowa dawała możliwość przekazywania informacji, których nie przedstawiały oficjalne środki przekazu, a także dokumentowania działań protestacyjnych.

Aktywność Solidarności w Polarze była częścią szerszej zmiany. Robotnicy nie chcieli już wyłącznie negocjować pojedynczych podwyżek czy poprawy warunków na konkretnym wydziale. Domagali się prawa do niezależnego zrzeszania się i wpływu na sprawy zakładu. W przedsiębiorstwie o kilku tysiącach zatrudnionych oznaczało to próbę przekształcenia relacji między załogą, dyrekcją i władzami.

W październiku 1980 roku z inicjatywy Solidarności wybrano radę pracowniczą. Miała ona uczestniczyć w nadzorowaniu planów produkcyjnych i utrudniać odtworzenie struktur, które ograniczałyby samorządność załogi. Dla pracowników Polaru idea współdecydowania o przedsiębiorstwie była istotnym elementem zmian, jakie rozpoczęły się po sierpniu 1980 roku.

Grudzień 1981 roku: strajk i pacyfikacja

Wprowadzenie stanu wojennego w grudniu 1981 roku przerwało legalną działalność Solidarności. Dla pracowników Polaru oznaczało to bezpośrednie zagrożenie, ponieważ zakładowe struktury związku były liczne, dobrze zorganizowane i zaangażowane w opozycyjną działalność. 14 grudnia załoga rozpoczęła strajk. W kolejnych dniach protest przybrał charakter okupacyjny, a w jego szczytowym momencie uczestniczyło w nim, według opracowania Encyklopedii Solidarności, około 1500 do 2500 osób.

Pracownicy tworzyli komitety strajkowe, w tym struktury jawne i tajne, przygotowane na wypadek aresztowania ich członków. W zakładzie pojawili się przedstawiciele władz i siły porządkowe. 16 grudnia strajk został spacyfikowany. W relacjach uczestników pojawiają się obrazy otoczonego zakładu, wejścia oddziałów ZOMO i mszy odprawianej w jednej z hal. Dla ludzi, którzy jeszcze rok wcześniej próbowali uzyskać wpływ na zarządzanie przedsiębiorstwem, był to gwałtowny koniec nadziei na samorządność.

Represje nie zakończyły się wraz z rozbiciem protestu. Część działaczy internowano, innych zatrzymano, a niektórym odmówiono powrotu do pracy. Według Encyklopedii Solidarności w okresie od grudnia 1981 do listopada 1982 roku internowano łącznie 51 pracowników zakładu. W pierwszych tygodniach po pacyfikacji przedsiębiorstwo rozwiązano w dotychczasowej formie, a następnie ponownie zatrudniano załogę na nowych warunkach. Nie przyjęto 54 osób.

Represje uderzały nie tylko w konkretne osoby, ale również w sieć kontaktów, która pozwalała prowadzić działalność związkową. Po aresztowaniach część pracowników kontynuowała kolportaż podziemnych wydawnictw i organizowała kolejne akcje protestacyjne. Działania te wymagały ostrożności, ponieważ zakład znajdował się pod kontrolą władz, a osoby zaangażowane w opozycję mogły zostać zatrzymane, zwolnione lub skazane.

Historia Polaru w latach osiemdziesiątych nie jest więc wyłącznie historią produkcji lodówek i pralek. To również historia zakładu, którego pracownicy należeli do aktywnych środowisk opozycyjnych we Wrocławiu. W przedsiębiorstwie, w którym na co dzień montowano urządzenia gospodarstwa domowego, prowadzono także działania polityczne, organizowano strajki i wydawano niezależne pismo.

W późniejszych latach pamięć o tych wydarzeniach stała się przedmiotem badań historyków. W 2016 roku wrocławski oddział IPN opublikował książkę Łukasza Sołtysika „Solidarność w Polarze”, obejmującą działalność związku w zakładach w latach 1980-1989. Publikacja zawiera zarówno opracowanie historyczne, jak i wybór dokumentów pochodzących z legalnych, podziemnych i jawnych struktur Solidarności.

Po 1989 roku: koniec rynku, na którym wszystko można było sprzedać

Transformacja gospodarcza postawiła Polar przed problemami zupełnie innymi niż te, z którymi zakład mierzył się w czasach PRL. Wcześniej producent działał na rynku, na którym popyt na lodówki i pralki był ogromny, a dostępność sprzętu ograniczona. Po otwarciu gospodarki polscy konsumenci zyskali szerszy wybór produktów zagranicznych. Wzrosło znaczenie ceny, jakości, energooszczędności, wzornictwa, serwisu i wiarygodności marki.

Krajowy producent musiał dostosować się do warunków konkurencji, w których samo posiadanie dużej fabryki nie gwarantowało sukcesu. Należało inwestować w technologię, zwiększać wydajność, poprawiać jakość i utrzymywać koszty na poziomie pozwalającym konkurować z międzynarodowymi firmami. Zmieniały się też oczekiwania klientów. Sprzęt, który wcześniej był trudno dostępnym dobrem, stawał się produktem kupowanym w coraz bardziej zróżnicowanych wariantach.

Polar został przekształcony w spółkę akcyjną w 1995 roku. Dwa lata później zadebiutował na warszawskiej giełdzie. Prywatyzacja miała pomóc w dostosowaniu firmy do nowego rynku, zwiększyć możliwości inwestycyjne i umożliwić rozwój w warunkach konkurencji. W praktyce oznaczała jednak również zmianę sposobu podejmowania decyzji. Przedsiębiorstwo musiało uwzględniać oczekiwania akcjonariuszy, wyniki finansowe i strategie właścicielskie.

W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych kontrolę nad spółką przejął francuski koncern Moulinex-Brandt. Zmiana właściciela nie rozwiązała wszystkich problemów. Pod koniec dekady firma mierzyła się z presją konkurencyjną i koniecznością dalszej restrukturyzacji. W 2002 roku kontrolę nad Polarem przejął amerykański Whirlpool, jeden z największych światowych producentów sprzętu gospodarstwa domowego.

Dla Wrocławia była to zmiana o dużym znaczeniu. Zakład z wieloletnią historią, który przez dziesięciolecia rozwijał się jako przedsiębiorstwo państwowe, a następnie działał jako spółka giełdowa, stał się częścią globalnej grupy. Od tej chwili jego przyszłość była związana z planami koncernu obejmującymi wiele państw, fabryk i marek.

Przejęcie nie oznaczało natychmiastowego zamknięcia zakładu. Whirlpool zapowiadał inwestycje w wysokości od 80 do 120 milionów złotych, a we Wrocławiu planowano rozwój produkcji chłodziarek i uruchomienie nowych linii do wytwarzania zmywarek. Jednocześnie koncern podjął decyzję o zakończeniu produkcji pralek we Wrocławiu. Z końcem 2002 roku miała ona zostać wygaszona, a linia produkcyjna przeniesiona do zakładu w Popradzie na Słowacji.

Pralki wyjechały na Słowację

Decyzja o przeniesieniu produkcji pralek była jednym z najważniejszych momentów w historii Polaru. Przez ponad trzy dekady automatyczne pralki należały do najbardziej rozpoznawalnych produktów wrocławskiej fabryki. To właśnie na nich budowano reputację marki i jej obecność w polskich domach. Teraz globalny właściciel uznał, że produkcja tego segmentu powinna zostać skoncentrowana w innym zakładzie.

W styczniu 2003 roku prasa informowała, że ponad tysiąc pracowników Polaru przebywało na przymusowych urlopach, a linia produkcyjna pralek była demontowana. Urządzenia miały zostać przewiezione do Popradu i tam ponownie uruchomione. Wrocławska fabryka miała skoncentrować się na chłodziarkach i zmywarkach. W strategii Whirlpoola oznaczało to podział produkcji pomiędzy zakłady, tak aby poszczególne fabryki specjalizowały się w wybranych kategoriach.

Dla koncernu taki ruch mógł oznaczać korzyści wynikające ze skali produkcji, organizacji dostaw i wykorzystania istniejących linii. Dla pracowników oznaczał jednak zmianę bezpośrednio odczuwalną. Przeniesienie maszyn nie było tylko techniczną operacją. Przerywało ciągłość produkcji, która przez lata stanowiła podstawę zatrudnienia wielu osób i była częścią tożsamości zakładu.

W tamtym okresie Whirlpool zapowiadał wzrost produkcji chłodziarek oraz uruchomienie produkcji zmywarek. Według informacji opublikowanych w styczniu 2003 roku plany na ten rok obejmowały 720 tysięcy chłodziarek i 100 tysięcy zmywarek. Na 2004 rok przewidywano odpowiednio 1,1 miliona chłodziarek i 300 tysięcy zmywarek. Były to plany, a nie gwarancja ich pełnej realizacji, ale pokazują, że koncern nie traktował wówczas wrocławskiego zakładu jako miejsca przeznaczonego wyłącznie do wygaszenia.

Zmieniła się natomiast struktura produkcji i znaczenie samej marki. Polar przestawał być przedsiębiorstwem kojarzonym z własnym, szerokim zestawem urządzeń, a coraz bardziej stawał się częścią systemu produkcyjnego dużej korporacji. O tym, jakie urządzenia powstaną we Wrocławiu, decydowały już nie tylko lokalne możliwości techniczne i tradycja fabryki, lecz także kalkulacje obejmujące inne zakłady w Europie.

Marka została, ale przedsiębiorstwo się zmieniło

Po przejęciu przez Whirlpoola nazwa Polar nie zniknęła natychmiast z rynku. Nadal była obecna na urządzeniach i w świadomości klientów, ale jej rola stopniowo się zmieniała. W czasach PRL oznaczała wielki polski zakład, który projektował, rozwijał i produkował sprzęt na krajowy rynek. W strukturze międzynarodowej grupy marka stała się jednym z elementów portfela produktów, a decyzje o jej wykorzystaniu zależały od strategii właściciela.

To rozróżnienie jest istotne dla zrozumienia losów wielu polskich marek przemysłowych. Nazwa handlowa może przetrwać znacznie dłużej niż pierwotne przedsiębiorstwo. Może być wykorzystywana w sprzedaży, nawet jeśli produkcja odbywa się w innym kraju, a konstrukcja urządzeń i organizacja łańcucha dostaw nie mają już wiele wspólnego z dawną fabryką.

Polar przeszedł właśnie taką przemianę. Po 2002 roku wrocławski zakład pozostawał częścią struktur Whirlpoola, a produkcja obejmowała między innymi chłodziarki i zmywarki. Zmieniała się jednak organizacja przedsiębiorstwa, a marka stopniowo traciła pozycję samodzielnego symbolu polskiego przemysłu AGD. W 2014 roku Whirlpool przejął włoską grupę Indesit, co dodatkowo zmieniło układ marek i zakładów w europejskiej części koncernu.

Dawny Polar nie był już wówczas tym samym przedsiębiorstwem, które w latach siedemdziesiątych wypuszczało na rynek milionową pralkę automatyczną. Nadal istniała ciągłość miejsca i kompetencji produkcyjnych, lecz decyzje o asortymencie, inwestycjach oraz podziale produkcji należały do globalnej organizacji. Dla pracowników oznaczało to funkcjonowanie w coraz bardziej międzynarodowym systemie, w którym fabryki rywalizowały o kolejne linie i zamówienia.

Ta zmiana nie dotyczyła wyłącznie Wrocławia. W europejskim przemyśle AGD produkcja była reorganizowana w zależności od kosztów, dostępności dostawców, wydajności linii i wielkości rynków. Koncerny koncentrowały określone produkty w wybranych lokalizacjach, a inne zakłady otrzymywały nowe zadania albo stopniowo ograniczały działalność. Dawna specjalizacja Polaru w pralkach została przeniesiona do innego państwa, podczas gdy we Wrocławiu rozwijano inne segmenty sprzętu.

Zakrzów po epoce wielkiej fabryki

Historia Polaru pokazuje również, jak zmieniała się przemysłowa mapa Wrocławia. W okresie PRL duże zakłady były ważnymi punktami odniesienia dla rozwoju dzielnic. Zapewniały pracę, przyciągały ludzi z okolicznych miejscowości i tworzyły popyt na usługi, transport oraz mieszkania. Zmiana profilu produkcji albo redukcja zatrudnienia wpływały więc nie tylko na przedsiębiorstwo, ale też na otoczenie społeczne.

Przez dziesięciolecia Polar był miejscem, z którym mieszkańcy Zakrzowa i innych części Wrocławia wiązali własne życie zawodowe. Wspomnienia pracowników dotyczą nie tylko maszyn i modeli lodówek, ale również codziennych rytuałów: wspólnych dojazdów, końca zmiany, opieki nad dziećmi, wyjazdów organizowanych przez zakład i relacji między ludźmi pracującymi w tych samych wydziałach. Takie elementy rzadko trafiają do bilansów finansowych, ale są istotną częścią historii dużego przedsiębiorstwa.

Ważne jest również to, że zakład nie miał jednego prostego momentu przejścia od sukcesu do upadku. Polar nie zniknął z dnia na dzień w wyniku bankructwa, jak niektóre znane przedsiębiorstwa przemysłowe. Został sprywatyzowany, przejęty przez zagranicznych właścicieli i stopniowo przekształcony w część większej struktury produkcyjnej. Kolejne decyzje zmieniały asortyment, organizację pracy i rolę marki. Z perspektywy konsumenta zmiany mogły być mało widoczne, ponieważ lodówki nadal były sprzedawane, a nazwa pozostawała na rynku. Z perspektywy pracowników oznaczały jednak głęboką zmianę tego, czym była fabryka.

W 2024 roku marka Polar znalazła się w strukturze Beko Europe, utworzonej po połączeniu działalności europejskiej części Whirlpoola z działalnością Arçelik. Sama marka nie była już jednak równoznaczna z dawnym zakładem na Zakrzowie. To odrębne historie: historia znaku towarowego i historia miejsca, w którym przez dziesięciolecia produkowano urządzenia.

Wrocławska fabryka weszła w XXI wiek jako część międzynarodowego przemysłu AGD. W ostatnich latach zmieniała się także europejska organizacja produkcji, a decyzje o przyszłości zakładów były podejmowane w kontekście kosztów, konkurencji i planów całych grup kapitałowych. Dla dawnego Polaru oznaczało to kolejne przeobrażenia, dalekie od czasów, gdy na rynek trafiały „Mewy”, „Foki” i pierwsze pralki automatyczne.

Ostatni rozdział produkcji we Wrocławiu

W historii przemysłowej marki trzeba rozróżnić trzy rzeczy: nazwę, przedsiębiorstwo i konkretny zakład produkcyjny. Polar jako nazwa był obecny na polskim rynku długo po tym, gdy przestał być niezależną firmą. Przedsiębiorstwo przechodziło przez kolejne zmiany właścicielskie i organizacyjne. Natomiast fabryka na Zakrzowie miała własną historię, związaną z miejscem, infrastrukturą i ludźmi, którzy przez dziesięciolecia pracowali przy produkcji sprzętu AGD.

Według informacji opublikowanych w 2025 roku produkcja w dawnej fabryce lodówek Polaru we Wrocławiu zakończyła się w kwietniu tego roku. Było to wydarzenie symboliczne dla historii zakładu, którego specjalizacja w urządzeniach chłodniczych rozpoczęła się w 1957 roku. Od pierwszych chłodziarek do końca produkcji minęło niemal siedem dekad, w czasie których zmieniły się technologia, sposób organizacji pracy, własność przedsiębiorstwa i cały rynek sprzętu gospodarstwa domowego.

Dla pracowników i ich rodzin historia Polaru obejmuje znacznie więcej niż produkty, które można dziś znaleźć w starych mieszkaniach, warsztatach i ogłoszeniach z używanym sprzętem. To także dzieje zatrudnienia kilku tysięcy ludzi, rozbudowanego zaplecza socjalnego, strajków w latach siedemdziesiątych, działalności Solidarności i represji po wprowadzeniu stanu wojennego. W późniejszym okresie dochodzą do tego prywatyzacja, przejęcia i decyzje o przenoszeniu produkcji pomiędzy krajami.

W dokumentach historycznych zachowały się dane o skali zakładu: 7080 pracowników w 1989 roku, w tym niemal pięć tysięcy we Wrocławiu. W archiwum Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” znajdują się fotografie pracowników Polaru z lat siedemdziesiątych, a także dokumenty związane z działalnością Solidarności. Z kolei materiały filmowe z 1976 roku pokazują hale produkcyjne, pracownice montujące pralki i lodówki oraz urządzenia opuszczające linie montażowe. To obraz przedsiębiorstwa w okresie, gdy Polar był jednym z najważniejszych symboli polskiego przemysłu gospodarstwa domowego.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu