Jak dokładnie działa struktura ONZ? Tak jest podzielona najważniejsza organizacja międzynarodowa świata

Organizacja Narodów Zjednoczonych jest często przedstawiana jako jedna instytucja, która zajmuje się pokojem, bezpieczeństwem, prawami człowieka i rozwiązywaniem międzynarodowych kryzysów. W rzeczywistości ONZ jest rozbudowanym systemem organów, programów, funduszy i wyspecjalizowanych organizacji, które mają różne kompetencje i nie zawsze podlegają sobie nawzajem. Zrozumienie tej struktury jest ważne, ponieważ pozwala wyjaśnić, dlaczego decyzje podejmowane w Nowym Jorku nie zawsze oznaczają, że organizacja może samodzielnie narzucić państwom określone działania.

Podstawą funkcjonowania Organizacji Narodów Zjednoczonych jest Karta Narodów Zjednoczonych, która określa cele organizacji, jej główne organy oraz zasady ich działania. ONZ powstała w 1945 roku, po zakończeniu II wojny światowej, jako system mający między innymi zapobiegać kolejnym konfliktom na dużą skalę i tworzyć miejsce, w którym państwa mogą rozwiązywać spory środkami dyplomatycznymi.

Najważniejszą rzeczą, którą trzeba zrozumieć, jest to, że ONZ nie działa jak państwo. Nie ma własnego terytorium, rządu posiadającego władzę nad państwami członkowskimi ani jednej osoby, która mogłaby podejmować wszystkie decyzje w imieniu organizacji. Kompetencje są rozdzielone między poszczególne organy, a zakres ich działania wynika przede wszystkim z Karty Narodów Zjednoczonych oraz późniejszych decyzji państw członkowskich.

W systemie ONZ znajduje się sześć głównych organów. Są to Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa, Rada Gospodarcza i Społeczna, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, Sekretariat oraz Rada Powiernicza. Nie oznacza to jednak, że na tych sześciu elementach kończy się struktura całej organizacji. Wokół głównych organów działa rozbudowana sieć programów, funduszy, komisji, agencji i innych instytucji zajmujących się konkretnymi problemami.

To właśnie dlatego skrótowe stwierdzenie, że „ONZ podjęła decyzję”, często jest pewnym uproszczeniem. W zależności od sprawy decyzję mogło podjąć Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa albo inny organ. Różny jest również charakter tych decyzji, ich znaczenie polityczne oraz możliwość egzekwowania ich przez państwa.

Zgromadzenie Ogólne, czyli miejsce spotkania wszystkich państw

Najbardziej reprezentatywnym organem ONZ jest Zgromadzenie Ogólne. W jego pracach uczestniczą wszystkie państwa członkowskie organizacji, a każde z nich ma jeden głos. Oznacza to, że pod względem formalnym Stany Zjednoczone, Chiny, Polska, Indie, Brazylia czy niewielkie państwo wyspiarskie mają w Zgromadzeniu Ogólnym taki sam głos.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie państwa mają taki sam wpływ na politykę ONZ. Największe znaczenie w kwestiach bezpieczeństwa ma Rada Bezpieczeństwa, w której pięć państw posiada stałe miejsca i prawo weta. Zgromadzenie Ogólne jest natomiast forum, na którym wszystkie państwa mogą przedstawiać swoje stanowiska, negocjować dokumenty oraz głosować nad rezolucjami.

Zakres spraw, którymi zajmuje się Zgromadzenie Ogólne, jest bardzo szeroki. Obejmuje między innymi kwestie rozwoju gospodarczego i społecznego, praw człowieka, budżetu organizacji, współpracy międzynarodowej oraz problemów związanych z bezpieczeństwem. Zgromadzenie wybiera również członków niektórych organów ONZ i uczestniczy w wyborze sekretarza generalnego.

Rezolucje Zgromadzenia Ogólnego mają przede wszystkim znaczenie polityczne. W większości przypadków nie działają tak jak prawo krajowe, które może zostać bezpośrednio zastosowane wobec obywatela lub przedsiębiorstwa. Rezolucja może jednak wyrażać stanowisko zdecydowanej większości państw, tworzyć presję dyplomatyczną i wpływać na sposób prowadzenia międzynarodowej polityki.

Znaczenie takiego głosowania zależy również od tego, czego dotyczy dokument i jak szerokie poparcie uzyskał. Rezolucja przyjęta zdecydowaną większością państw może być ważnym sygnałem politycznym, nawet jeżeli sama w sobie nie daje ONZ narzędzia do zmuszenia konkretnego państwa do określonego działania.

Rada Bezpieczeństwa ma zupełnie inną pozycję

Jeżeli Zgromadzenie Ogólne jest miejscem, w którym wypowiadają się wszystkie państwa członkowskie, Rada Bezpieczeństwa jest organem skoncentrowanym przede wszystkim na utrzymaniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. To właśnie na niej skupia się większość uwagi podczas największych kryzysów międzynarodowych.

Rada Bezpieczeństwa składa się z piętnastu państw. Dziesięć miejsc zajmują członkowie wybierani na określony czas, natomiast pięć państw posiada status członków stałych. Są to Chiny, Francja, Rosja, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone.

Najważniejszą różnicą między członkami stałymi a pozostałymi państwami jest prawo weta. Stały członek może zablokować przyjęcie określonej decyzji Rady Bezpieczeństwa, nawet jeżeli pozostali członkowie opowiadają się za jej przyjęciem. System ten od początku był związany z realiami powojennego układu sił i rolą największych mocarstw.

W praktyce oznacza to, że Rada Bezpieczeństwa jest jednocześnie jednym z najpotężniejszych i najbardziej ograniczonych politycznie organów ONZ. Ma możliwość podejmowania decyzji dotyczących bezpieczeństwa międzynarodowego, ale jej działanie może zostać sparaliżowane przez konflikt interesów między stałymi członkami.

To właśnie dlatego podczas niektórych wojen i kryzysów Rada Bezpieczeństwa przez długi czas nie jest w stanie przyjąć wspólnego stanowiska. Problem nie wynika wtedy z braku procedur, lecz z faktu, że system został skonstruowany tak, aby żadna decyzja dotycząca najważniejszych spraw bezpieczeństwa nie mogła zostać podjęta wbrew interesom któregoś z głównych mocarstw posiadających prawo weta.

Jak działa prawo weta?

Weto jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów całego systemu ONZ. Stały członek Rady Bezpieczeństwa może zablokować przyjęcie projektu rezolucji w sprawach wymagających decyzji merytorycznej. Samo wstrzymanie się od głosu działa inaczej niż formalne weto i w określonych warunkach nie musi uniemożliwiać przyjęcia rezolucji.

Mechanizm ten często budzi krytykę, ponieważ prowadzi do sytuacji, w której zdecydowana większość członków Rady Bezpieczeństwa może popierać określone rozwiązanie, ale sprzeciw jednego stałego członka wystarcza, aby projekt upadł. Z drugiej strony prawo weta było częścią konstrukcji ONZ od początku i miało zabezpieczać udział największych mocarstw w systemie bezpieczeństwa międzynarodowego.

Bez zgody tych państw stworzenie systemu, w którym Rada Bezpieczeństwa mogłaby podejmować wiążące decyzje dotyczące ich bezpieczeństwa, byłoby politycznie niezwykle trudne. Weto jest więc zarówno źródłem słabości systemu, jak i jednym z warunków jego funkcjonowania w obecnej formie.

Rada Bezpieczeństwa może między innymi nakładać sankcje, ustanawiać operacje pokojowe oraz podejmować decyzje dotyczące sytuacji stanowiących zagrożenie dla pokoju. Jej możliwości są jednak uzależnione od tego, czy członkowie Rady są w stanie osiągnąć porozumienie.

Sekretarz generalny nie jest prezydentem ONZ

Jednym z częstszych nieporozumień dotyczących ONZ jest przekonanie, że sekretarz generalny pełni funkcję odpowiednika prezydenta organizacji. Tak nie jest. Sekretarz generalny kieruje Sekretariatem i pełni funkcję najwyższego urzędnika administracyjnego ONZ, ale nie posiada własnej władzy porównywalnej z przywódcą państwa.

Sekretarz generalny ma jednak duże znaczenie polityczne i dyplomatyczne. Może zwracać uwagę Rady Bezpieczeństwa na sytuacje, które jego zdaniem mogą zagrażać pokojowi, prowadzić rozmowy z przedstawicielami państw, uczestniczyć w mediacjach oraz reprezentować organizację na arenie międzynarodowej.

Jego możliwości zależą w dużej mierze od mandatu przyznanego przez państwa członkowskie oraz od politycznego wsparcia, jakie otrzymuje. Sekretarz generalny nie może samodzielnie wysłać armii ONZ do kraju, który prowadzi wojnę, ani nakazać państwu zakończenia konfliktu.

Jego rola polega przede wszystkim na wykorzystywaniu dyplomacji, mechanizmów organizacji i autorytetu urzędu. W niektórych sytuacjach może działać jako pośrednik między stronami konfliktu, ale skuteczność takich działań zależy od gotowości państw do rozmów.

Sekretariat jest zapleczem całej organizacji

Sekretariat odpowiada za codzienne funkcjonowanie ONZ. Pracują w nim urzędnicy i eksperci zajmujący się między innymi przygotowywaniem dokumentów, obsługą organów organizacji, analizami, administracją, komunikacją oraz realizacją programów powierzonych Sekretariatowi.

Na jego czele stoi sekretarz generalny. Struktura Sekretariatu jest znacznie bardziej rozbudowana niż sam urząd sekretarza generalnego. Obejmuje departamenty, biura i wyspecjalizowane jednostki zajmujące się określonymi obszarami działalności.

To właśnie tutaj widać różnicę między politycznymi decyzjami państw a administracyjną pracą organizacji. Państwa członkowskie określają cele i mandaty, natomiast pracownicy ONZ wykonują zadania potrzebne do ich realizacji.

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

W strukturze ONZ znajduje się również Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości z siedzibą w Hadze. Jest to główny organ sądowy organizacji i nie należy go mylić z Międzynarodowym Trybunałem Karnym.

Trybunał rozstrzyga spory między państwami, jeżeli ma do tego odpowiednią podstawę prawną i jurysdykcję. Może również wydawać opinie doradcze w kwestiach prawnych przekazanych mu przez uprawnione organy i instytucje.

To rozróżnienie ma duże znaczenie. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości nie jest sądem, do którego można po prostu skierować każdą osobę oskarżoną o zbrodnie wojenne. Jego podstawową rolą jest rozstrzyganie kwestii prawnych dotyczących państw oraz wydawanie opinii doradczych.

Sama obecność sądu w systemie ONZ nie oznacza również, że każda decyzja organizacji może zostać przez niego rozstrzygnięta. Jurysdykcja Trybunału opiera się na konkretnych podstawach prawnych, a możliwość prowadzenia sprawy zależy między innymi od zgody państw na poddanie określonego sporu jego rozstrzygnięciu.

Rada Gospodarcza i Społeczna zajmuje się inną częścią działalności ONZ

Rada Gospodarcza i Społeczna, znana jako ECOSOC, odpowiada za koordynowanie działalności ONZ w obszarach gospodarczych, społecznych i rozwojowych. Jej działalność obejmuje między innymi kwestie związane z rozwojem, zdrowiem, edukacją, zatrudnieniem oraz współpracą międzynarodową.

Jej znaczenie jest mniej widoczne w codziennych wiadomościach niż działalność Rady Bezpieczeństwa, ponieważ ECOSOC nie zajmuje się przede wszystkim konfliktami zbrojnymi. Jest jednak ważnym elementem systemu, który pozwala koordynować działania wielu instytucji działających w ramach szeroko rozumianego systemu ONZ.

Rada współpracuje również z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami. Dzięki temu jej działalność nie ogranicza się wyłącznie do kontaktów między rządami.

Rada Powiernicza praktycznie nie działa

Szóstym głównym organem ONZ jest Rada Powiernicza. Została utworzona w celu nadzorowania terytoriów powierniczych i wspierania procesu prowadzącego do ich samodzielności lub niepodległości.

Jej znaczenie zmniejszało się wraz z końcem systemu terytoriów powierniczych. Ostatnie takie terytorium uzyskało niepodległość w 1994 roku. Od tego czasu Rada Powiernicza zawiesiła regularne funkcjonowanie.

Formalnie nadal należy do głównych organów ONZ, ale nie prowadzi działalności na skalę porównywalną z pozostałymi elementami systemu.

Skąd biorą się agencje i programy ONZ?

Sześć głównych organów nie wyczerpuje struktury Organizacji Narodów Zjednoczonych. System ONZ obejmuje także liczne programy, fundusze, wyspecjalizowane agencje oraz inne organizacje powiązane z systemem międzynarodowym.

Przykładem jest UNICEF, który zajmuje się ochroną praw i dobrostanem dzieci. Światowy Program Żywnościowy prowadzi działania związane z pomocą żywnościową, natomiast Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju koncentruje się na rozwoju gospodarczym i społecznym.

W systemie znajdują się również wyspecjalizowane organizacje, takie jak Światowa Organizacja Zdrowia, Międzynarodowa Organizacja Pracy czy UNESCO. Ich status i sposób działania nie jest identyczny. Nie wszystkie są po prostu departamentami Sekretariatu ONZ, a część posiada własne organy, budżety i procedury.

To ważne, ponieważ określenie „ONZ” jest często używane jako skrót dla całego systemu organizacji międzynarodowych powiązanych ze sobą instytucjonalnie. W rzeczywistości jest to znacznie bardziej skomplikowana sieć.

Skąd ONZ bierze pieniądze

Tak rozbudowany system wymaga finansowania. Państwa członkowskie uczestniczą w finansowaniu budżetu organizacji zgodnie z przyjętymi zasadami. Oprócz podstawowego finansowania funkcjonują również dobrowolne wpłaty przeznaczane na konkretne programy i działania.

Budżet jest istotnym elementem funkcjonowania ONZ, ponieważ bez środków finansowych organizacja nie byłaby w stanie utrzymywać personelu, prowadzić operacji pokojowych, realizować programów humanitarnych ani obsługiwać swoich organów.

W przypadku niektórych programów duża część pieniędzy pochodzi z dobrowolnych wpłat państw. Oznacza to, że możliwości działania poszczególnych instytucji mogą zależeć od tego, jakie środki uda się zgromadzić.

ONZ nie ma własnej armii

Jedną z najważniejszych kwestii pozwalających zrozumieć ograniczenia organizacji jest brak stałej armii ONZ. Organizacja nie dysponuje własnymi siłami zbrojnymi, które mogłaby samodzielnie skierować na terytorium dowolnego państwa.

W przypadku operacji pokojowych personel wojskowy jest dostarczany przez państwa członkowskie. Żołnierze pozostają związani ze swoimi państwami, ale podczas wykonywania zadań w ramach misji działają zgodnie z mandatem określonym dla konkretnej operacji.

Zakres takiej misji może być bardzo różny. W zależności od sytuacji żołnierze mogą monitorować zawieszenie broni, pomagać w ochronie ludności cywilnej, wspierać proces pokojowy albo wykonywać inne zadania przewidziane w mandacie.

To oznacza, że możliwości ONZ są bezpośrednio związane z gotowością państw do udostępnienia personelu, sprzętu i pieniędzy. Organizacja nie jest więc samodzielną potęgą wojskową działającą ponad państwami.

Dlaczego ONZ nie może po prostu zakończyć wojny?

Z tego samego powodu ONZ nie może po prostu nakazać zakończenia każdej wojny. Organizacja działa w systemie, w którym państwa zachowują suwerenność, a najważniejsze decyzje dotyczące bezpieczeństwa są podejmowane przez państwa członkowskie w ramach określonych procedur.

Jeżeli Rada Bezpieczeństwa nie jest w stanie osiągnąć porozumienia, jej możliwości działania są ograniczone. Szczególnie duże znaczenie ma tutaj prawo weta stałych członków.

Nie oznacza to jednak, że brak jednomyślności w Radzie Bezpieczeństwa oznacza całkowitą bezczynność ONZ. Organizacja może prowadzić działania humanitarne, dyplomatyczne i pomocowe, a Zgromadzenie Ogólne może przyjmować rezolucje wyrażające stanowisko większości państw.

Różnica polega na tym, że polityczna presja, pomoc humanitarna i wiążąca decyzja Rady Bezpieczeństwa są trzema różnymi instrumentami. Ich skuteczność zależy od sytuacji oraz od zakresu kompetencji danego organu.

Kto właściwie podejmuje decyzje

Odpowiedź zależy od problemu. Jeżeli chodzi o kwestie wymagające udziału wszystkich państw, dużą rolę odgrywa Zgromadzenie Ogólne. Jeżeli sprawa dotyczy zagrożenia dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, najważniejszym organem jest Rada Bezpieczeństwa.

W sprawach administracyjnych i związanych z codziennym funkcjonowaniem organizacji dużą rolę odgrywa Sekretariat. Kwestie prawne mogą trafić do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, jeżeli spełnione są warunki jego jurysdykcji. W obszarach gospodarczych i społecznych działa natomiast między innymi ECOSOC oraz powiązane z nim instytucje.

Nie ma więc jednego centrum decyzyjnego, które kontrolowałoby całą działalność ONZ. Organizacja została skonstruowana jako system podzielonych kompetencji, w którym różne organy wykonują różne zadania.

Dlaczego struktura ONZ jest tak skomplikowana?

Złożoność systemu wynika przede wszystkim z jego historii. ONZ powstała jako organizacja państw, które nie chciały po II wojnie światowej powtórzenia wcześniejszych doświadczeń. Jednocześnie państwa założycielskie różniły się interesami, potencjałem gospodarczym i wojskowym oraz wizją porządku międzynarodowego.

Dlatego system musiał połączyć dwie sprzeczne potrzeby. Z jednej strony potrzebne było forum, w którym każde państwo mogłoby uczestniczyć w międzynarodowej współpracy. Z drugiej strony największe mocarstwa nie chciały zaakceptować systemu, który pozwalałby podejmować przeciwko nim najważniejsze decyzje bez ich zgody.

Zgromadzenie Ogólne odpowiada w dużej mierze na pierwszą potrzebę, ponieważ zapewnia wszystkim państwom udział w procesie politycznym. Rada Bezpieczeństwa odzwierciedla natomiast szczególną pozycję największych mocarstw i daje im narzędzie blokowania decyzji, które uznają za sprzeczne ze swoimi podstawowymi interesami.

Do tego dochodzą instytucje zajmujące się zdrowiem, edukacją, pomocą humanitarną, rozwojem gospodarczym, prawami człowieka i wieloma innymi obszarami. W efekcie powstał system, który nie przypomina klasycznej hierarchicznej organizacji, lecz raczej rozbudowaną sieć współpracujących ze sobą instytucji.

ONZ działa bardziej jak system niż jedna organizacja

Najprościej można wyobrazić sobie ONZ jako kilka poziomów funkcjonowania. Na samej górze znajdują się główne organy określone w Karcie Narodów Zjednoczonych. Wokół nich działają liczne instytucje zajmujące się konkretnymi dziedzinami. Nad całością nie stoi jednak rząd posiadający pełną władzę wykonawczą.

Podstawą całego systemu pozostają państwa członkowskie. To one finansują organizację, delegują swoich przedstawicieli, negocjują dokumenty, głosują nad rezolucjami i w wielu przypadkach udostępniają personel potrzebny do realizacji działań ONZ.

Dlatego możliwości organizacji są jednocześnie duże i ograniczone. ONZ może koordynować pomoc humanitarną na ogromną skalę, prowadzić misje pokojowe, tworzyć międzynarodowe standardy i zapewniać państwom forum do prowadzenia negocjacji. Nie może jednak automatycznie zastąpić rządów państw ani podejmować wszystkich decyzji za nie.

Taka konstrukcja sprawia, że skuteczność ONZ zależy nie tylko od zapisów Karty Narodów Zjednoczonych, lecz także od politycznej woli państw. Jeżeli najważniejsze państwa są gotowe współpracować, organizacja może stać się bardzo skutecznym narzędziem koordynowania działań międzynarodowych. Jeżeli między nimi dochodzi do ostrego konfliktu, szczególnie w Radzie Bezpieczeństwa, system może mieć poważne problemy z podjęciem wspólnej decyzji.

Właśnie dlatego struktura ONZ jest tak ważna dla zrozumienia jej działania. Nie jest to światowy rząd, który posiada własną armię i może wydawać państwom polecenia. Jest to system instytucji utworzony przez państwa i w dużej mierze zależny od ich decyzji, pieniędzy, personelu oraz gotowości do współpracy.

Fot. UN

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu