Polska uruchomiła największy w historii program budowy schronów, przeznaczając na lata 2025-2026 blisko 34 miliardy złotych. W jego ramach właściciele i zarządcy budynków mogą ubiegać się o dotacje pokrywające do 100 procent kosztów funkcji ochronnej. Jednak wbrew powszechnym oczekiwaniom, wsparcie nie trafia automatycznie do każdego właściciela domu, a jego uzyskanie wymaga spełnienia szeregu warunków i uzgodnienia z organami ochrony ludności.
Ustawa z 5 grudnia 2024 roku o ochronie ludności i obronie cywilnej, która weszła w życie 1 stycznia 2025 roku, po raz pierwszy w historii polskiego prawodawstwa stworzyła kompleksowe ramy dla budowy i modernizacji infrastruktury ochronnej. Dokument ten zastąpił wcześniejsze, fragmentaryczne przepisy dotyczące obrony cywilnej, które przez wiele lat funkcjonowały w oparciu o rozwiązania w dużej mierze przestarzałe. Nowa regulacja porządkuje zarówno strukturę instytucjonalną systemu ochrony ludności, jak i mechanizmy finansowania infrastruktury ochronnej, wprowadzając jednocześnie trzy kluczowe mechanizmy prowadzące do stopniowej rozbudowy systemu.
Pierwszym z nich są obowiązki projektowe dotyczące nowych inwestycji, które od 2026 roku nakazują uwzględnianie funkcji ochronnych w nowo powstających budynkach użyteczności publicznej oraz w dużych osiedlach mieszkaniowych. Drugim mechanizmem jest możliwość adaptacji istniejących budynków, zwłaszcza tych wyposażonych w kondygnacje podziemne, które po spełnieniu określonych wymogów technicznych mogą zostać przekształcone w miejsca doraźnego schronienia. Trzecim elementem jest system dotacji publicznych, który ma zachęcać właścicieli i zarządców obiektów do podejmowania działań inwestycyjnych w zakresie ochrony ludności.
Ustawa definiuje trzy kategorie obiektów, które mogą pełnić funkcję ochronną. Schrony to obiekty o najwyższym poziomie zabezpieczenia, wyposażone między innymi w systemy filtracji powietrza. Ukrycia zapewniają niższy poziom ochrony konstrukcyjnej. Miejsca doraźnego schronienia to przestrzenie, które mogą zostać wykorzystane w sytuacjach zagrożenia po odpowiednim przygotowaniu. Eksperci wskazują, że samo przyjęcie ustawy to dopiero pierwszy krok, a jej rzeczywiste wdrożenie będzie wymagało lat konsekwentnych działań, zwłaszcza w zakresie dostosowania istniejących budynków do nowych wymogów.
Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025-2026, zatwierdzony uchwałą Rady Ministrów na początku czerwca 2025 roku, stanowi kluczowy dokument umożliwiający uruchomienie środków finansowych na realizację zadań z zakresu ochrony ludności. Na jego realizację w latach 2025-2026 przeznaczono odpowiednio 16,7 miliarda złotych i 17,2 miliarda złotych, łącznie blisko 34 miliardy złotych. W przyszłości programy ochrony ludności opracowywane będą na okres czterech lat z aktualizacją co dwa lata. W 2026 roku priorytetem programu ma być budowa nowych schronów i adaptacja istniejących obiektów, a Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji planuje przeznaczyć na ten cel 2,4 miliarda złotych.
Całość programu obejmuje sześć głównych obszarów tematycznych: obiekty zbiorowej ochrony, zabezpieczenie logistyczne i zapewnienie ciągłości dostaw, utrzymanie i rozwój podmiotów ochrony ludności, edukację i szkolenia, systemy łączności oraz korpus obrony cywilnej. Jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów programu jest kwestia finansowania. Choć kwoty wydają się imponujące, to w rzeczywistości nie wszystkie środki trafią bezpośrednio na budowę schronów. Znaczna część pieniędzy zostanie przeznaczona na przygotowanie systemu, inwentaryzację istniejących obiektów, szkolenia oraz zakup sprzętu dla służb ratowniczych. Oznacza to, że na samą budowę nowych obiektów pozostanie kwota znacznie niższa od deklarowanych 34 miliardów złotych. Rząd szacuje, że całkowity koszt budowy wystarczającej liczby schronów w Polsce może sięgnąć nawet 60-80 miliardów złotych, co oznacza, że obecne nakłady to jedynie początek długofalowego procesu.
Ułatwienia w budowie. Mniej formalności przy przydomowym schronie
Równolegle z programem finansowania, wprowadzono istotne ułatwienia proceduralne dla osób chcących wybudować przydomowy schron. Od 2026 roku budowa przydomowego schronu o powierzchni do 35 metrów kwadratowych nie wymaga już pozwolenia na budowę, a jedynie zgłoszenia. To znaczące uproszczenie, które ma zachęcić obywateli do inwestowania we własne bezpieczeństwo. Projekt nowelizacji prawa budowlanego wpisuje się w szerszy katalog inwestycji zwolnionych z obowiązku uzyskiwania pozwolenia. Dzięki tej zmianie, proces budowy schronu staje się szybszy i mniej kosztowny pod względem formalności, co ma szczególne znaczenie w kontekście rosnącego zainteresowania tematyką ochrony ludności. Wcześniej każda budowa schronu wymagała uzyskania pozwolenia na budowę, co w praktyce oznaczało przygotowanie kompletnej dokumentacji projektowej, uzyskanie opinii rzeczoznawców budowlanych oraz przeprowadzenie postępowania administracyjnego, które mogło trwać nawet kilka miesięcy. Obecnie wystarczy zgłoszenie, które nie wymaga tak rozbudowanej procedury.
Eksperci zwracają jednak uwagę, że uproszczenie procedur nie zwalnia z obowiązku spełnienia wymogów technicznych. Schron musi nadal być zaprojektowany i wykonany zgodnie z normami budowlanymi, a jego konstrukcja musi zapewniać odpowiedni poziom ochrony przed wybuchem, odłamkami i skutkami katastrof budowlanych. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji planuje również nowelizację ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej, która wprowadzi pięcioletni system planowania oraz przyspieszy procedury zakupowe. Resort planuje także szeroką współpracę z sektorem prywatnym w kwestii budowy schronów oraz zmiany ustawowe umożliwiające wykorzystanie między innymi parkingów podziemnych jako miejsc tymczasowego schronienia.
Uproszczenie procedur budowlanych ma jednak swoje ograniczenia. Zgłoszenie budowy schronu nie zwalnia z konieczności uzyskania zgody organów ochrony ludności na włączenie obiektu do systemu ochronnego. W praktyce oznacza to, że właściciel, który wybuduje schron bez uzgodnienia z odpowiednimi służbami, nie będzie mógł ubiegać się o dofinansowanie ani liczyć na jego wykorzystanie w ramach szerszego systemu ochrony ludności. Dlatego też eksperci zalecają, aby przed rozpoczęciem inwestycji skontaktować się z właściwym organem ochrony ludności i ustalić, czy planowany schron spełnia wymogi systemowe. Dodatkowo, właściciele schronów muszą liczyć się z obowiązkiem ich utrzymania w stanie gotowości, co wiąże się z regularnymi przeglądami technicznymi i konserwacją. W przypadku schronów wyposażonych w systemy filtracji powietrza, obowiązki te są jeszcze bardziej rozbudowane i mogą generować dodatkowe koszty rzędu kilku tysięcy złotych rocznie. To sprawia, że decyzja o budowie schronu nie powinna być podejmowana pochopnie, lecz wymaga dokładnej analizy kosztów i korzyści, a także konsultacji z ekspertami w dziedzinie ochrony ludności.
Dotacje dla właścicieli i zarządców. Kto może się ubiegać o wsparcie?
Zgodnie z ustawą o ochronie ludności i obronie cywilnej, o dotacje celowe mogą ubiegać się właściciele i zarządcy obiektów budowlanych, w tym właściciele i zarządcy obiektów mieszkalnych, takie jak spółdzielnie, wspólnoty mieszkaniowe oraz deweloperzy. Dotacje mogą pokryć nawet 100 procent kosztów inwestycji związanych z funkcją ochronną. Wniosek o dofinansowanie należy złożyć do właściwego organu ochrony ludności, którym może być wójt, burmistrz, prezydent miasta, starosta, wojewoda, marszałek województwa lub minister właściwy do spraw wewnętrznych. To właśnie te organy przekazują dotacje celowe na organizowanie miejsc doraźnego schronienia, remonty i modernizację istniejących budowli ochronnych oraz adaptację kondygnacji podziemnych do wymogów ochronnych. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że zapis o możliwości uzyskania nawet 100 procent dofinansowania nie oznacza automatycznego przyznania pełnego zwrotu kosztów za prywatny bunkier. Dotacje dotyczą funkcji ochronnej obiektu i są kierowane do właścicieli lub zarządców, którzy realizują zadania ochrony ludności, a nie do dowolnej inwestycji komercyjnej czy prywatnej.
Realnie o środki mogą się ubiegać przede wszystkim właściciele i zarządcy budynków, w których organizuje się miejsca schronienia, wspólnoty mieszkaniowe oraz podmioty realizujące zadania z zakresu ochrony ludności. Dotacje skierowane są głównie do jednostek samorządu terytorialnego. W praktyce oznacza to, że przeciętny właściciel domu jednorodzinnego, który chce wybudować przydomowy schron wyłącznie dla własnej rodziny, nie będzie mógł liczyć na dofinansowanie. Dotacje są bowiem przeznaczone na tworzenie schronów i miejsc schronienia dla szerszej społeczności, a nie dla pojedynczych gospodarstw domowych. Oznacza to, że aby uzyskać dofinansowanie, schron musi być dostępny dla innych osób w sytuacji kryzysowej, co w praktyce wyklucza budowę schronu wyłącznie na własny użytek.
Przykładowo, spółdzielnia mieszkaniowa może ubiegać się o dofinansowanie na adaptację piwnicy w bloku mieszkalnym na miejsce doraźnego schronienia dla mieszkańców, pod warunkiem że obiekt ten będzie dostępny dla wszystkich lokatorów. Podobnie, wspólnota mieszkaniowa może starać się o dotację na modernizację istniejącego schronu, aby spełniał on aktualne normy techniczne. W obu przypadkach kluczowe jest, aby obiekt był częścią szerszego systemu ochrony ludności i spełniał wymogi określone w ustawie. Dodatkowo, organy ochrony ludności przyznają dotacje w oparciu o priorytety określone w programie ochrony ludności, co oznacza, że nie wszystkie zgłoszone projekty otrzymają dofinansowanie, a pierwszeństwo będą miały te, które odpowiadają na najpilniejsze potrzeby w zakresie ochrony ludności.
Gdzie trafią pieniądze w pierwszej kolejności
Zgodnie z założeniami programu, w pierwszej kolejności środki trafią do obszarów objętych Narodowym Programem Odstraszania i Obrony Tarcza Wschód, do miast i miejsc szczególnego narażenia wskazanych przez wojewodów oraz do budynków szkolnych, w tym tak zwanych tysiąclatek, które będą remontowane jako pierwsze. Jednym z głównych kryteriów przyznania dotacji będą opinie techniczne, dokumentacja z przeglądu obiektów oraz zgodność z wymogami ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej. Celem programu jest zapewnienie miejsc schronienia dla co najmniej 50 procent mieszkańców miast oraz 25 procent mieszkańców obszarów poza granicami miast. W ramach tego celu, w budowlach ochronnych ma znaleźć schronienie co najmniej 25 procent przewidywanej liczby ludności w miastach i 15 procent poza ich granicami.
Do tej pory Państwowa Straż Pożarna przeprowadziła inwentaryzację blisko 4,5 tysiąca budowli ochronnych, a na podstawie zebranych danych powstała aplikacja Gdzie się ukryć. Według stanu na 13 czerwca 2025 roku sprawdzono 2455 budowli ochronnych. Trwa także szeroko zakrojona inwentaryzacja obiektów mogących pełnić funkcje ochronne. W 2026 roku MSWiA chce uruchomić właściwy proces budowy schronów oraz adaptacji miejsc schronienia, tak aby spełniały one standardy niezbędne do przyjęcia obywateli w sytuacji zagrożenia. Priorytetem programu są obszary najbardziej narażone na zagrożenia, co wynika z analizy ryzyka przeprowadzonej przez służby odpowiedzialne za zarządzanie kryzysowe. Województwa położone na wschodzie Polski, ze względu na bliskość granicy z Białorusią i Ukrainą, zostały uznane za obszary o najwyższym priorytecie. Równie ważne są duże aglomeracje miejskie, w których gęstość zaludnienia i złożoność infrastruktury krytycznej wymagają szczególnych rozwiązań w zakresie ochrony ludności.
Budynki szkolne, zwłaszcza te zbudowane w okresie PRL, często dysponują piwnicami i kondygnacjami podziemnymi, które po odpowiednim przygotowaniu mogą służyć jako miejsca doraźnego schronienia. Program przewiduje również współpracę z samorządami w zakresie identyfikacji obiektów, które mogą pełnić funkcje ochronne, oraz ich włączania do systemu ochrony ludności. Jednym z wyzwań jest jednak kwestia własności. Wiele obiektów, które mogłyby służyć jako schrony, znajduje się w rękach prywatnych, co wymaga negocjacji i uzgodnień z właścicielami. W praktyce oznacza to, że proces tworzenia systemu schronów będzie wymagał nie tylko środków finansowych, ale także skutecznej współpracy między administracją publiczną a sektorem prywatnym, co w polskich warunkach często okazuje się wyzwaniem.
Ile trzeba zapłacić za przydomowe ukrycie?
Budowa przydomowego schronu wiąże się ze znacznymi nakładami finansowymi, które w dużej mierze zależą od poziomu ochrony, jaki ma zapewniać obiekt. Według wyliczeń dostępnych na rynku, koszt budowy ukrycia doraźnego dla czterech osób wynosi około 115 tysięcy złotych, podczas gdy budowa schronu zapewniającego pełną ochronę, wyposażonego w systemy filtracji powietrza i zabezpieczenia przed atakiem chemicznym, może sięgać nawet 250 tysięcy złotych. Koszty te obejmują zarówno materiały budowlane, jak i robociznę, ale nie uwzględniają ewentualnych prac ziemnych związanych z wykopem czy uzbrojeniem terenu. W przypadku schronów budowanych w istniejących budynkach, koszty adaptacji piwnic są znacznie niższe i mogą wynosić od 20 do 50 tysięcy złotych, w zależności od stanu technicznego pomieszczeń i zakresu niezbędnych prac.
Rynek oferuje także rozwiązania modułowe – prefabrykowane schrony, które można zamontować w ogrodzie, kosztują od 80 do 150 tysięcy złotych, w zależności od wielkości i stopnia wyposażenia. W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie schronami typu shelter, które są wykonywane z blachy falistej i betonu, a ich cena zaczyna się od około 30 tysięcy złotych za podstawową konstrukcję dla dwóch osób. Należy jednak pamiętać, że koszt budowy schronu to nie tylko wydatek jednorazowy. Utrzymanie schronu w stanie gotowości wymaga regularnych przeglądów technicznych, wymiany filtrów powietrza, sprawdzania szczelności i konserwacji urządzeń. Roczne koszty utrzymania schronu mogą wynosić od 2 do 5 tysięcy złotych, w zależności od stopnia skomplikowania instalacji. Dodatkowo, w przypadku schronów wyposażonych w generatory prądotwórcze i systemy łączności, koszty te mogą być jeszcze wyższe.
Eksperci zwracają również uwagę na konieczność przechowywania zapasów żywności i wody w schronie, co wiąże się z dodatkowymi wydatkami i koniecznością ich regularnej rotacji. W praktyce oznacza to, że budowa schronu to decyzja wymagająca nie tylko jednorazowego wydatku, ale także długoterminowego zaangażowania finansowego. W przypadku dotacji publicznych, wsparcie obejmuje wyłącznie koszty związane z funkcją ochronną obiektu, a nie koszty jego bieżącego utrzymania, co oznacza, że właściciele schronów muszą liczyć się z tymi wydatkami samodzielnie. Rynek schronów w Polsce wciąż jest stosunkowo młody, ale dynamicznie się rozwija, a oferta producentów i wykonawców systematycznie się poszerza, co w przyszłości może przyczynić się do obniżenia cen.
Czy system schronów w Polsce stanie się rzeczywistością?
System schronów w Polsce znajduje się w fazie budowy, a jego pełne wdrożenie zajmie co najmniej kilka lat. Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej oraz program ochrony ludności na lata 2025-2026 stworzyły ramy prawne i finansowe, ale ich realizacja zależy od wielu czynników. Kluczowym wyzwaniem pozostaje koordynacja działań na poziomie centralnym i lokalnym. Dotacje nie są przyznawane automatycznie, a ich uzyskanie wymaga złożenia odpowiedniego wniosku, uzgodnienia z organami ochrony ludności oraz spełnienia wymogów technicznych. Oznacza to, że nawet jeśli państwo deklaruje chęć wsparcia budowy schronów, to w praktyce proces ten jest obwarowany wieloma procedurami, które mogą odstraszyć potencjalnych beneficjentów. Ponadto, brak wystarczającej liczby wykwalifikowanych wykonawców i specjalistów od ochrony ludności może spowolnić tempo realizacji inwestycji. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji zapowiada dalsze zmiany legislacyjne, w tym nowelizację ustawy o ochronie ludności, która ma wprowadzić pięcioletni system planowania oraz przyspieszyć procedury zakupowe.
Państwo zacznie dopłacać do schronów, ale nie w taki sposób, w jaki wielu obywateli by tego oczekiwało. Dofinansowanie nie trafi bowiem do właścicieli indywidualnych, którzy chcą wybudować schron dla własnej rodziny, lecz do właścicieli i zarządców budynków, którzy tworzą miejsca schronienia dla szerszej społeczności. Dla przeciętnego obywatela oznacza to, że o ile państwo nie sfinansuje mu przydomowego bunkra, to stworzy system, w którym schrony będą dostępne w budynkach użyteczności publicznej, szkołach, biurowcach i blokach mieszkalnych. Realnym wyzwaniem pozostaje jednak czas. System schronów nie powstanie z dnia na dzień, a jego pełne wdrożenie zajmie lata. Według optymistycznych prognoz, pierwsze efekty programu będą widoczne w 2028 roku, a pełna sieć schronów w Polsce może zostać zbudowana dopiero w latach 30. XXI wieku. Największym wyzwaniem pozostaje jednak nie sama budowa, ale utrzymanie systemu w stanie gotowości, co będzie wymagało systematycznych nakładów finansowych i zaangażowania zarówno państwa, jak i samorządów oraz obywateli.
Fot. Unsplash

