Polska wysycha, a rząd angażuje dzieci do walki z suszą. Gdzie jest krajowy plan ratowania zasobów wody?

Problem niedoboru wody w Polsce przestaje być wyłącznie ostrzeżeniem hydrologów i ekspertów zajmujących się ochroną środowiska. Coraz wyraźniej odczuwają go mieszkańcy, rolnicy, przedsiębiorcy i samorządy. Wysychające rzeki, obniżający się poziom wód gruntowych, problemy z dostępnością wody w okresach suszy oraz coraz większa nieregularność opadów pokazują, że krajowa gospodarka wodna wymaga zdecydowanych działań. Tymczasem zamiast kompleksowego programu obejmującego całą Polskę pojawiają się inicjatywy, których skala i możliwości oddziaływania trudno uznać za odpowiedź na rzeczywiste zagrożenie.

Jednym z przykładów jest angażowanie dzieci i młodzieży szkolnej w działania na rzecz zwiększania retencji wody. Konkursy, nagrody, wyróżnienia i edukacyjne inicjatywy mają zachęcać najmłodszych do podejmowania działań służących zatrzymywaniu wody opadowej. Sama idea edukowania kolejnych pokoleń o znaczeniu zasobów wodnych jest potrzebna i wartościowa. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy działania o charakterze edukacyjnym zaczynają być przedstawiane jako istotny element rozwiązywania problemu, który wymaga przede wszystkim decyzji administracyjnych, odpowiedniego finansowania, inwestycji infrastrukturalnych i koordynacji na poziomie państwa.

Polska potrzebuje bowiem nie kolejnych symbolicznych inicjatyw, lecz przemyślanej strategii gospodarowania wodą. Takiej, która obejmie zarówno pojedyncze gospodarstwa domowe i lokalne inwestycje, jak również całe regiony oraz najważniejsze obszary zlewni rzecznych. Bez tego nawet najbardziej wartościowe przedsięwzięcia lokalne nie będą w stanie odwrócić niekorzystnych tendencji.

Retencja wody nie może być zbiorem przypadkowych inicjatyw

Retencja oznacza zatrzymywanie wody w środowisku i opóźnianie jej odpływu. W praktyce chodzi o to, aby jak największa część wody pochodzącej z opadów pozostawała w glebie, zbiornikach wodnych, mokradłach i innych elementach środowiska, zamiast szybko spływać do rzek, a następnie odpływać poza obszar kraju. Ma to szczególne znaczenie w Polsce, gdzie dostępność zasobów wodnych jest ograniczona, a okresy intensywnych opadów przeplatają się z długotrwałymi okresami niedoboru deszczu.

Właściwie zaplanowana retencja pozwala ograniczać skutki suszy, poprawiać warunki dla rolnictwa, wspierać ekosystemy i zmniejszać ryzyko gwałtownego odpływu wody podczas intensywnych opadów. Nie chodzi zatem wyłącznie o budowanie zbiorników. Równie istotne są odtwarzanie mokradeł, renaturyzacja rzek, przywracanie naturalnych terenów zalewowych, poprawa zdolności gleby do zatrzymywania wilgoci oraz odpowiednie zagospodarowanie przestrzeni miejskiej.

Wszystkie te działania powinny tworzyć jeden spójny system. Nie można skutecznie zarządzać zasobami wodnymi, podejmując decyzje wyłącznie na poziomie pojedynczych gmin czy poszczególnych inwestycji. Woda nie respektuje bowiem granic administracyjnych. Opady w jednym miejscu wpływają na sytuację hydrologiczną w innym, a sposób zagospodarowania terenu w górnej części zlewni może mieć konsekwencje dla miejscowości położonych znacznie niżej.

Dlatego podstawą działań powinien być ogólnopolski program retencji, uwzględniający uwarunkowania poszczególnych regionów, możliwości techniczne, potrzeby gospodarki oraz prognozowane zmiany klimatyczne.

Potrzebny jest wodny sztab główny. Bez niego trudno mówić o skutecznej strategii

Rozwiązanie problemu wymaga przyjęcia wielopoziomowego modelu działania. Można go porównać do organizacji planowania wojskowego, w którym poszczególne przedsięwzięcia są podporządkowane wspólnemu celowi, a ich realizacja odbywa się na kilku szczeblach.

Pierwszy poziom powinien obejmować działania lokalne, odpowiadające planom taktycznym. To właśnie na tym szczeblu realizowane byłyby inwestycje w małą retencję, zbiorniki przydomowe, systemy zatrzymywania deszczówki, lokalne rozwiązania poprawiające zdolność gleby do magazynowania wody oraz przedsięwzięcia związane z odtwarzaniem niewielkich zbiorników i terenów podmokłych.

Drugi poziom powinien mieć charakter regionalny i odpowiadać planowaniu operacyjnemu. Jego zadaniem byłaby koordynacja przedsięwzięć obejmujących większe obszary, w szczególności zlewnie rzeczne, systemy melioracyjne, zbiorniki retencyjne i infrastrukturę wodną. Na tym poziomie można byłoby oceniać, czy poszczególne inwestycje rzeczywiście uzupełniają się i przynoszą oczekiwane efekty.

Trzeci poziom powinien mieć charakter strategiczny i obejmować całą gospodarkę wodną kraju. To tutaj zapadałyby decyzje dotyczące priorytetów inwestycyjnych, podziału środków finansowych, najważniejszych przedsięwzięć infrastrukturalnych oraz współpracy z państwami sąsiednimi w zakresie zarządzania wodami transgranicznymi.

Warunkiem powodzenia takiego modelu jest powołanie instytucji odpowiedzialnej za koordynację wszystkich trzech poziomów. Wodny sztab główny powinien dysponować odpowiednimi kompetencjami, dostępem do danych, możliwościami planowania inwestycji oraz narzędziami pozwalającymi kontrolować postępy realizacji przyjętej strategii.

Naturalnym miejscem do zainicjowania takiego przedsięwzięcia jest Ministerstwo Klimatu i Środowiska, które odpowiada za obszar polityki środowiskowej i klimatycznej. Nie chodzi jednak o powołanie kolejnej instytucji wyłącznie na potrzeby administracyjne. Potrzebna jest rzeczywista struktura zarządzania, która będzie potrafiła połączyć działania różnych resortów, samorządów, instytucji gospodarki wodnej i podmiotów odpowiedzialnych za realizację inwestycji.

Bez takiej koordynacji krajowa retencja pozostanie zbiorem rozproszonych przedsięwzięć, których łączny efekt może być niewspółmierny do skali problemu.

Dzieci mają uczyć się oszczędzania wody, a nie zastępować państwo

Włączanie dzieci i młodzieży w działania na rzecz ochrony zasobów wodnych może przynosić konkretne korzyści edukacyjne. Uczniowie mogą poznawać zasady gospodarowania wodą, uczyć się odpowiedzialności za środowisko, uczestniczyć w lokalnych projektach i zdobywać wiedzę o znaczeniu retencji.

Nie można jednak oczekiwać, że tego rodzaju inicjatywy rozwiążą problem niedostatecznego zatrzymywania wody w skali kraju.

Dzieci nie dysponują ani odpowiednimi kompetencjami technicznymi, ani możliwościami organizacyjnymi, ani środkami finansowymi, które pozwalałyby im realizować przedsięwzięcia o znaczeniu gospodarczym i hydrologicznym. Nawet największe zaangażowanie uczniów nie zastąpi budowy infrastruktury, modernizacji systemów melioracyjnych, odtwarzania terenów podmokłych czy wieloletnich programów inwestycyjnych.

Warto również pamiętać, że działania edukacyjne nie powinny być traktowane jako alternatywa dla odpowiedzialności instytucji publicznych. Zadaniem państwa jest stworzenie warunków, w których obywatele, przedsiębiorcy, rolnicy i samorządy będą mogli uczestniczyć w skutecznym gospodarowaniu wodą.

W przeciwnym razie powstaje niebezpieczne wrażenie, że odpowiedzialność za rozwiązanie problemu o strategicznym znaczeniu dla kraju można przenieść na najmłodsze pokolenie.

Edukacja powinna wspierać realizację polityki wodnej, a nie ją zastępować.

Pusty budżet i wielomiliardowe potrzeby inwestycyjne

Największą przeszkodą w realizacji kompleksowego programu retencji pozostają pieniądze. Skuteczna gospodarka wodna wymaga bowiem wieloletnich nakładów, a nie jednorazowych dotacji na niewielkie przedsięwzięcia.

Potrzebne są środki na budowę i modernizację zbiorników, rozwój infrastruktury wodnej, odtwarzanie naturalnych obszarów retencyjnych, poprawę stanu rzek i terenów podmokłych, a także na systemy monitorowania zasobów wodnych. Do tego dochodzą koszty przygotowania dokumentacji, wykupu gruntów, utrzymania infrastruktury oraz prowadzenia prac przez wiele kolejnych lat.

Nie wystarczy zatem ogłosić programu i zaprosić do udziału zainteresowanych uczestników. Konieczne jest zabezpieczenie finansowania, określenie harmonogramu oraz wskazanie instytucji odpowiedzialnych za poszczególne zadania.

Problemem pozostaje sytuacja finansów publicznych. Państwo realizuje wiele kosztownych przedsięwzięć, a ograniczone możliwości budżetowe i konieczność finansowania deficytu utrudniają zwiększanie wydatków na kolejne obszary. Nie zmienia to jednak faktu, że gospodarka wodna powinna być traktowana jako jeden z podstawowych elementów bezpieczeństwa państwa.

Brak odpowiednich inwestycji może bowiem generować znacznie większe koszty w przyszłości. Susze wpływają na produkcję rolną, dostępność wody dla przemysłu, funkcjonowanie energetyki i jakość życia mieszkańców. Problemy z zasobami wodnymi mogą również prowadzić do ograniczeń w działalności gospodarczej i pogłębiania konfliktów o dostęp do wody.

Oszczędzanie na retencji nie oznacza więc uniknięcia wydatków. Może jedynie przesunąć je w czasie, a w przyszłości uczynić znacznie bardziej dotkliwymi.

Polska potrzebuje inwestycji, a nie symbolicznych sukcesów

Walka z niedoborem wody nie jest zadaniem, które można zrealizować w ciągu jednego roku ani za pomocą pojedynczej kampanii społecznej. To wieloletni proces wymagający konsekwencji, odpowiedzialnego planowania i współpracy wielu instytucji.

Potrzebne są zarówno inwestycje w dużą retencję, jak i działania rozproszone, realizowane na poziomie lokalnym. Należy przywracać naturalne zdolności zatrzymywania wody przez środowisko, ograniczać jej niepotrzebny odpływ i poprawiać sposób gospodarowania zasobami wodnymi w rolnictwie, przemyśle oraz miastach.

Równie ważne jest ustalenie, gdzie inwestycje przyniosą największe korzyści. Nie każdy region Polski ma takie same potrzeby. Inne rozwiązania będą konieczne na obszarach intensywnie użytkowanych rolniczo, inne w dużych aglomeracjach, a jeszcze inne w regionach, w których szczególne znaczenie mają naturalne ekosystemy wodne.

To właśnie dlatego potrzebny jest jeden nadrzędny program, który połączy wszystkie te przedsięwzięcia i pozwoli oceniać ich rzeczywiste efekty.

Dzieci zostawmy w szkole. Za gospodarkę wodną odpowiada państwo

Nie ma nic złego w tym, że dzieci uczą się odpowiedzialności za środowisko i uczestniczą w działaniach na rzecz zatrzymywania deszczówki. Takie doświadczenia mogą kształtować świadomość ekologiczną i przygotowywać młode pokolenie do podejmowania odpowiedzialnych decyzji w dorosłym życiu.

Nie można jednak mylić edukacji z realizacją obowiązków państwa.

Polska potrzebuje profesjonalnego, ogólnokrajowego systemu zarządzania zasobami wodnymi, opartego na trzech poziomach działania: lokalnym, regionalnym i strategicznym. Potrzebuje instytucji koordynującej, konkretnych planów inwestycyjnych i wieloletniego finansowania. Bez tych elementów nawet najbardziej ambitne konkursy szkolne pozostaną jedynie dodatkiem do problemu, którego skali nie są w stanie zmienić.

Dzieci należy pozostawić w spokoju, pozwalając im zdobywać wiedzę, rozwijać zainteresowania i przygotowywać się do dorosłego życia. To właśnie przyszłe pokolenia będą ponosiły konsekwencje dzisiejszych decyzji dotyczących gospodarki wodnej. Warto więc zadbać, aby odziedziczyły państwo, które potrafi odpowiedzialnie zarządzać swoimi zasobami naturalnymi.

Retencji nie uratują konkursy i szkolne nagrody. Potrzebne są decyzje rządu, pieniądze i konsekwentnie realizowany plan dla całego kraju.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu