Węgiel nadal bierze miliardy z rynku mocy. Coraz więcej miejsca dla nowych źródeł

Tegoroczna aukcja uzupełniająca rynku mocy pokazuje wyraźną zmianę w polskiej energetyce. Elektrownie węglowe nadal zgarniają zdecydowaną większość pieniędzy, ale zakontraktowana moc tych jednostek spadła o ponad 1 GW. Ich miejsce zaczynają zajmować elektrociepłownie, usługi redukcji zapotrzebowania, magazyny energii oraz jednostki zagraniczne.

PSE opublikowały 8 września wstępne wyniki aukcji uzupełniającej dla roku dostaw 2027. Sama aukcja odbyła się 3 września. Dopiero pełniejsze dane pozwalają jednak ocenić, jak zmieniła się struktura zakontraktowanej mocy i kto faktycznie skorzystał na tegorocznym rozdaniu.

Cena zamknięcia wyniosła 325,55 zł za kilowat na rok. To dokładnie poziom minimalnej ceny w piątej rundzie aukcji i jednocześnie około 20 zł mniej niż rok wcześniej. Aukcja dla roku dostaw 2026 zakończyła się bowiem w czwartej rundzie przy cenie 346,37 zł.

Łącznie zakontraktowano 7481 MW. Z tej puli 152 MW przypadło jednostkom zagranicznym, w tym szwedzkiemu Sydkraft Hydropower. W tym przypadku cena wyniosła 298,35 zł.

Sama różnica w cenie może wydawać się niewielka, ale przy wielomiliardowej wartości całego mechanizmu przekłada się na konkretne kwoty. Dla uczestników rynku mocy oznacza to niższe przychody z każdego zakontraktowanego megawata, a dla odbiorców energii niższy koszt tegorocznej aukcji.

Największa zmiana dotyczy elektrowni węglowych

Rynek mocy został między innymi wykorzystany do przedłużenia wsparcia dla najstarszych polskich elektrowni węglowych. Aukcje uzupełniające mają pozwolić takim jednostkom funkcjonować z zapewnionym dodatkowym strumieniem przychodów do 2028 roku. Tegoroczne wyniki pokazują jednak, że część tych bloków zaczyna wypadać z mechanizmu.

W aukcji dla 2027 roku zakontraktowano 5597 MW mocy w elektrowniach węglowych. Rok wcześniej było to 6664 MW, czyli o 1067 MW więcej. Spadek nie oznacza automatycznie, że wszystkie niezawarte w tym roku kontrakty przełożą się na natychmiastowe wyłączenia bloków, ale pokazuje, że wraz ze starzeniem się polskiego parku wytwórczego coraz trudniej utrzymywać dotychczasową skalę kontraktacji.

Największa różnica pojawiła się w portfelu PGE. Grupa zakontraktowała 1841 MW mocy węglowej, o 716 MW mniej niż rok wcześniej. Enea pozyskała umowy na 1557 MW, czyli o 177 MW mniej, a Tauron na 1395 MW, co oznacza spadek o 173 MW. Znacznie stabilniej wyglądały wyniki Energi i ZE PAK. Pierwsza zakontraktowała 395 MW, druga 409 MW, a więc poziomy bardzo zbliżone do ubiegłorocznych.

W przypadku Energi chodzi o dwa bloki w Elektrowni Ostrołęka, natomiast ZE PAK kontraktuje blok na węgiel brunatny w Elektrowni Pątnów. Enea w aukcjach uzupełniających wystawia natomiast jednostki z Kozienic. W tym roku nie udało się przedłużyć kontraktu na kolejny rok dla jednego z bloków klasy 200 MW.

W przypadku PGE i Tauronu nie da się na podstawie dostępnych danych jednoznacznie przypisać wszystkich zawartych kontraktów do konkretnych jednostek. Skala spadku w PGE wskazuje jednak przede wszystkim na efekt wyłączeń bloków w elektrowniach Dolna Odra i Rybnik.

Brak kontraktu nie musi oznaczać wyłączenia bloku

Wyniki aukcji trzeba jednak interpretować ostrożnie. Elektrownia może nadal pracować mimo braku kontraktu mocowego, szczególnie jeżeli jej właściciel potrzebuje utrzymywać odpowiednią rezerwę w całym portfelu. Grupy energetyczne nie mogą bowiem zakładać, że każda jednostka będzie dostępna w każdej godzinie. Awaria jednego bloku, remont drugiego czy ograniczenie pracy kolejnej jednostki mogą szybko zmienić bilans mocy dostępnej dla systemu.

Dlatego dla właścicieli elektrowni nie zawsze najważniejsze jest zakontraktowanie każdego dostępnego megawata. Istotniejsze jest uzyskanie takiej wartości kontraktów, która pozwala pokryć znaczną część kosztów stałych całego portfela. W praktyce przychody z rynku mocy mogą więc wspierać także jednostki, które same nie otrzymały kontraktu w konkretnej aukcji.

Tegoroczny przebieg aukcji sugeruje również, że jej uczestnicy musieli brać pod uwagę ryzyko mocniejszego spadku ceny. PSE chciały kupić 6726 MW, czyli prawie 300 MW mniej niż rok wcześniej. Jednocześnie przed rozpoczęciem aukcji szacowana moc oferowana przez dostawców wynosiła około 8000 MW, wobec około 7500 MW rok wcześniej.

Na rynku pojawił się dodatkowo nowy element w postaci magazynów energii. Ich udział mógł zwiększyć konkurencję o kontrakty i wywrzeć presję na cenę. Właściciele elektrowni węglowych nie musieli więc wystawiać wszystkich dostępnych bloków, jeżeli uznali, że większa podaż może obniżyć przychód z całego portfela.

Ostatecznie aukcja zakończyła się w piątej rundzie przy cenie 325,55 zł. Było to niewiele powyżej poziomu 306 zł ustalonego jako maksymalna cena dla cenobiorców. Gdyby aukcja przeszła do szóstej rundy, cena mogłaby spaść z 325,55 zł do 279,07 zł. Wtedy jednostki uczestniczące jako cenobiorcy mogłyby zacząć wycofywać się z postępowania, jeżeli nie byłyby gotowe zaakceptować niższego wynagrodzenia.

Elektrociepłownie zwiększają udział w rynku

Mniejsza kontraktacja elektrowni węglowych nie oznacza, że cała niewykorzystana przestrzeń pozostała bez zagospodarowania. Coraz większą rolę zaczynają odgrywać inne źródła, przede wszystkim elektrociepłownie zawodowe i przemysłowe.

W tym segmencie zakontraktowano łącznie 1159 MW, podczas gdy rok wcześniej było to 795 MW. Oznacza to wzrost o 364 MW. Największym beneficjentem był Orlen, który pozyskał kontrakty na blisko 400 MW. Ponad 300 MW zakontraktowały także Resinvest oraz Veolia. Mniejsze umowy przypadły między innymi jednostkom należącym do Enei, ECO i KGHM.

To istotna zmiana, ponieważ elektrociepłownie mogą jednocześnie dostarczać energię elektryczną i ciepło, a ich praca jest powiązana z funkcjonowaniem systemów ciepłowniczych i przemysłowych. Rynek mocy staje się więc dla części takich instalacji dodatkowym źródłem przychodów, które może poprawiać ekonomię utrzymywania jednostek dostępnych dla systemu.

DSR przestaje być dodatkiem do rynku mocy

Jeszcze większą dynamikę widać w przypadku DSR, czyli usług polegających na ograniczaniu zużycia energii na polecenie operatora. Zakontraktowana moc takich usług wzrosła z 122 MW rok wcześniej do 480 MW w tegorocznej aukcji.

Największy kontrakt zdobył Enspirion należący do Energi, z wynikiem 351 MW. Kolejne miejsca zajęły Fogo z 66 MW oraz Enel X z 37 MW. Wśród pozostałych uczestników znalazły się między innymi PGE i ZGH Bolesław.

Mechanizm DSR różni się od klasycznej elektrowni tym, że nie wymaga budowania nowego źródła wytwórczego. Moc pojawia się w systemie poprzez ograniczenie poboru energii przez odbiorców, którzy wcześniej zgodzili się na taką reakcję. Dla systemu oznacza to możliwość uzyskania dodatkowej elastyczności bez uruchamiania kolejnego bloku węglowego.

Baterie pojawiły się po raz pierwszy

Tegoroczna aukcja była także debiutem magazynów energii w aukcjach uzupełniających. Ostatecznie ich udział okazał się znacznie mniejszy, niż mogły sugerować wcześniejsze obawy właścicieli elektrowni węglowych. Według naszych wyliczeń zakontraktowano około 94 MW mocy magazynów.

Największy udział przypadł R.Power, który pozyskał 76 MW. Tauron zakontraktował 14 MW, a 4 MW przypadły spółce powiązanej z hiszpańskim inwestorem RelyAssets.

Magazyny mogły jednak odegrać większą rolę w samej konstrukcji aukcji niż wynikałoby to z ich końcowego udziału. Sama możliwość pojawienia się nowych technologii dysponujących zdolnością szybkiego reagowania zwiększała konkurencję wobec tradycyjnych źródeł.

Większość tych magazynów ma już zresztą zapewnione 17 letnie kontrakty mocowe w aukcji głównej dla roku dostaw 2029. Wyjątkiem jest instalacja powiązana z RelyAssets.

Nie wszystkie duże magazyny mogły wystartować

Wynik magazynów trzeba dodatkowo analizować z uwzględnieniem ograniczeń dotyczących udziału nowych instalacji. W tegorocznej aukcji nie mogły wystartować duże magazyny, które zostały już oddane do użytku, ale wcześniej uzyskały kontrakty w innych postępowaniach.

Dotyczy to między innymi należącego do EDF magazynu w Starym Grodkowie w województwie opolskim o mocy 50 MW oraz instalacji Greenvolt w Turośni Kościelnej w województwie podlaskim o mocy 200 MW. Oba obiekty rozpoczną swoje 17 letnie kontrakty dopiero w 2028 roku, ale nie mogły już uczestniczyć w aukcji uzupełniającej, ponieważ wcześniej zakontraktowały moc w dodatkowych aukcjach dla roku dostaw 2027.

Oznacza to, że tegoroczny wynik nie pokazuje jeszcze pełnego potencjału magazynów energii w polskim rynku mocy. Część dużych instalacji została bowiem zakontraktowana inną ścieżką, zanim mogła konkurować w tegorocznej aukcji uzupełniającej.

Węgiel nadal dostaje większość pieniędzy

Pomimo spadku zakontraktowanej mocy elektrownie węglowe pozostają zdecydowanie największym beneficjentem mechanizmu. Cztery państwowe grupy energetyczne, PGE, Enea, Tauron i Energa, zakontraktowały odpowiednio 1859 MW, 1596 MW, 1410 MW oraz 746 MW.

Przekłada się to na szacowane przychody z rynku mocy w wysokości około 605 mln zł dla PGE, 519 mln zł dla Enei, 459 mln zł dla Tauronu oraz 243 mln zł dla Energi. Skala tych kwot pokazuje, że mimo rosnącej konkurencji ze strony innych technologii rynek mocy nadal pozostaje jednym z istotnych mechanizmów finansujących funkcjonowanie polskich elektrowni węglowych.

Cała tegoroczna aukcja przyniesie zakontraktowanym jednostkom około 2,43 mld zł. To ponad 7 proc. mniej niż rok wcześniej. Z tej kwoty 1,82 mld zł przypadnie elektrowniom węglowym, co oznacza spadek o 21 proc. w porównaniu z poprzednią aukcją.

Pozostałe technologie otrzymają znacznie mniejsze kwoty, ale ich udział rośnie. Elektrociepłownie zakontraktowały około 377 mln zł, DSR około 156 mln zł, magazyny energii około 31 mln zł, a jednostki zagraniczne około 45 mln zł.

Największy problem jest poza samą aukcją

Dane pokazują więc jednocześnie dwie rzeczy. Z jednej strony węgiel nadal odpowiada za większość pieniędzy wypłacanych w ramach tegorocznej aukcji. Z drugiej strony jego udział zaczyna się zmniejszać, a wolne miejsce stopniowo przejmują technologie, które mogą dostarczać moc albo elastyczność systemowi bez budowania kolejnych klasycznych elektrowni.

Problemem pozostaje jednak przejrzystość całego mechanizmu. Publicznie dostępne dane nie pozwalają w prosty sposób ustalić wszystkich podstawowych informacji o beneficjentach rynku mocy, takich jak dokładna lokalizacja jednostki, jej pełna moc czy rodzaj wykorzystywanego paliwa.

PSE nie udostępnia tych informacji, wskazując na brak podstaw prawnych. Urząd Regulacji Energetyki oraz Ministerstwo Energii odsyłają w tej sprawie zainteresowanych ponownie do PSE. Nawet wśród państwowych grup energetycznych nie wszystkie publikują szczegółowe informacje pozwalające przypisać zakontraktowaną moc do konkretnych jednostek.

Nie jest to wyłącznie problem dla analityków rynku. Rynek mocy jest mechanizmem pomocy publicznej, którego koszt ostatecznie ponoszą odbiorcy energii. W latach 2021 do 2025 koszt tego systemu wyniósł blisko 29 mld zł, a na 2026 rok przewidywany jest już na prawie 10 mld zł.

Przed Polską decyzja o rynku po 2030 roku

Skala wydatków sprawia, że kwestia przejrzystości będzie szczególnie istotna przy projektowaniu kolejnego modelu rynku mocy. Obecnie trwają prace nad rozwiązaniem, które ma obowiązywać po 2030 roku, kiedy obecny system wsparcia będzie wymagał zasadniczej przebudowy.

Tegoroczna aukcja pokazuje, że ten nowy mechanizm będzie musiał odpowiedzieć na zupełnie inne pytanie niż kilka lat temu. Nie chodzi już tylko o to, jak zapewnić pieniądze starym elektrowniom węglowym, aby pozostały dostępne dla systemu. Coraz ważniejsze staje się określenie, jak wynagradzać różne sposoby zapewniania mocy, od elektrociepłowni i DSR po magazyny energii i jednostki zagraniczne, oraz jak robić to przy jednoczesnym ograniczaniu kosztów ponoszonych przez odbiorców.

W tegorocznej aukcji węgiel nadal wygrał pod względem wartości kontraktów, ale jego przewaga zaczyna się zmniejszać. Ponad 1 GW mniej zakontraktowanej mocy węglowej, wyraźny wzrost DSR i elektrociepłowni oraz pierwsze kontrakty dla baterii pokazują, że rynek mocy stopniowo przestaje być mechanizmem zdominowanym przez klasyczne elektrownie. Pytanie na kolejne lata brzmi już nie tylko, ile mocy trzeba kupić, ale przede wszystkim, za jaką technologię odbiorcy energii powinni płacić i jakie informacje powinni w zamian otrzymywać.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu