Niemcy szukają składowiska odpadów jądrowych, choć zamknęły elektrownie. Polska dopiero przygotowuje się do atomu

Niemcy wyłączają elektrownie jądrowe, ale przyspieszają poszukiwania miejsca na głębokie składowisko najbardziej niebezpiecznych odpadów promieniotwórczych. W ciągu roku ograniczyły obszar dalszych analiz z około jednej czwartej terytorium kraju do mniej niż 5 proc. Polska znajduje się na znacznie wcześniejszym etapie przygotowań. Rozwija plany nowych obiektów, ale nie ma jeszcze lokalizacji dla przyszłego składowiska odpadów wysokoaktywnych i wypalonego paliwa.

Zamknięcie reaktorów nie kończy odpowiedzialności państwa za odpady, które powstały podczas ich eksploatacji. Materiały wysokoaktywne wymagają izolacji od środowiska przez bardzo długi czas, a przechowywanie ich w magazynach przejściowych nie rozwiązuje problemu. Ostateczne składowisko musi zapewniać bezpieczeństwo bez konieczności stałego nadzoru i ingerencji kolejnych pokoleń.

W przypadku energetyki jądrowej trzeba rozróżnić kilka kategorii odpadów. Niskoaktywne i część średnioaktywnych mogą trafiać do odpowiednio zaprojektowanych obiektów powierzchniowych lub płytkich. Wypalone paliwo i odpady wysokoaktywne wymagają zupełnie innego rozwiązania, czyli głębokiego składowiska geologicznego. To właśnie znalezienie takiego miejsca jest jednym z najtrudniejszych etapów całego cyklu życia elektrowni jądrowej.

Polska i Niemcy mierzą się więc z różnymi etapami tego samego wyzwania. Niemcy mają za sobą kilkadziesiąt lat produkcji energii z atomu i muszą zagospodarować odpady po zamkniętych reaktorach. Polska dopiero buduje własny sektor energetyki jądrowej, ale już teraz powinna przygotować system finansowania, przechowywania i docelowego składowania pozostałości promieniotwórczych.

Niemcy zawęziły poszukiwania do mniej niż 5 proc. powierzchni kraju

27 października 2026 roku Federalne Przedsiębiorstwo Unieszkodliwiania Odpadów Radioaktywnych, czyli BGE, opublikowało kolejny raport z poszukiwań lokalizacji dla składowiska odpadów wysokoaktywnych. W ciągu roku obszar pozostający w analizach zmniejszył się z około 25 proc. powierzchni Niemiec do mniej niż 5 proc.

Proces trwa od 2020 roku. Wówczas BGE wskazało 90 podobszarów obejmujących łącznie około 54 proc. terytorium kraju. Ich warunki geologiczne uznano za potencjalnie odpowiednie do bezpiecznego składowania odpadów wysokoaktywnych. W kolejnych latach przeprowadzano analizy bezpieczeństwa, porównując między innymi właściwości skał i możliwości trwałego odizolowania materiałów promieniotwórczych.

Obecnie szczegółowym analizom podlega 36 podobszarów. BGE wykorzystuje czteroetapową procedurę wstępnych analiz bezpieczeństwa, która ma pozwolić na porównanie potencjalnych lokalizacji według jednolitych kryteriów. Pod uwagę brane są między innymi warunki geologiczne, stabilność struktur skalnych oraz możliwość długoterminowego odizolowania odpadów od wód gruntowych.

Rozpatrywane tereny znajdują się na południu i wschodzie Niemiec, a także na północy i północnym zachodzie kraju. Z dalszych analiz wyłączono między innymi obszar dawnej kopalni soli w Gorleben, który przez lata był jednym z najbardziej znanych kandydatów na lokalizację składowiska.

Do końca 2027 roku ma pozostać pięć do dziesięciu lokalizacji

Kolejnym etapem niemieckiego postępowania będzie wskazanie regionów przeznaczonych do badań powierzchniowych. BGE zamierza przedstawić ich propozycję Federalnemu Urzędowi ds. Bezpieczeństwa Gospodarki Odpadami Jądrowymi do końca 2027 roku. Na tym etapie lista ma obejmować niewielką liczbę najlepiej rokujących obszarów, szacunkowo od pięciu do dziesięciu.

Badania powierzchniowe pozwolą dokładniej sprawdzić warunki geologiczne w wybranych regionach. Następnie procedura przejdzie do kolejnych etapów, obejmujących również rozpoznanie podziemne. Ostateczna lokalizacja ma zostać wybrana na podstawie bezpieczeństwa geologicznego, a nie bieżących interesów politycznych czy gospodarczych.

Pierwotnie niemieckie przepisy zakładały zakończenie wyboru lokalizacji do 2031 roku. Ten termin okazał się jednak nierealny. BGE i niemieckie instytucje nadzorujące proces wskazują obecnie, że decyzja może zapaść dopiero około połowy XXI wieku. Samo uzyskanie lokalizacji nie oznacza jeszcze gotowego obiektu. Po wyborze miejsca konieczne będą dalsze procedury, zatwierdzenie projektu i budowa. Rozpoczęcie eksploatacji składowiska jest obecnie wiązane z okresem około 2050 roku.

Skala wyzwania jest duża. Niemieckie odpady wysokoaktywne stanowią około 5 proc. całkowitej ilości odpadów promieniotwórczych, ale odpowiadają za około 99 proc. ich radioaktywności. Chodzi przede wszystkim o wypalone paliwo z elektrowni jądrowych oraz odpady powstałe podczas jego przerobu. Docelowy obiekt ma zapewnić im izolację od środowiska przez setki tysięcy lat, a niemieckie kryteria bezpieczeństwa zakładają ocenę trwałości rozwiązania w perspektywie nawet miliona lat.

Polska szuka gminy pod nowe składowisko, ale chodzi o inne odpady

Polskie przygotowania koncentrują się obecnie na nowym składowisku powierzchniowym przeznaczonym dla odpadów niskoaktywnych i średnioaktywnych krótkożyciowych. Ministerstwo Energii zapowiedziało poszukiwanie lokalizacji dla obiektu wzorowanego na rozwiązaniach funkcjonujących między innymi we Francji i Hiszpanii.

Wśród przykładów wskazywanych przez resort są francuskie składowisko Aube oraz hiszpański obiekt El Cabril. Tego rodzaju instalacje służą do bezpiecznego przechowywania i izolowania odpadów pochodzących między innymi z medycyny, przemysłu, badań naukowych i eksploatacji obiektów jądrowych.

Nowy polski obiekt nie będzie jednak przeznaczony na wypalone paliwo z elektrowni jądrowej ani odpady wysokoaktywne. Wymagają one zupełnie innej konstrukcji i znacznie bardziej zaawansowanych zabezpieczeń. Rozwiązanie powierzchniowe nie zastąpi więc przyszłego głębokiego składowiska geologicznego.

Ministerstwo przewidziało zachętę finansową dla samorządu, który zgodziłby się na lokalizację nowego obiektu. Gmina otrzymywałaby coroczną opłatę z budżetu państwa w wysokości 400 proc. dochodów z podatku od nieruchomości uzyskanych w poprzednim roku, maksymalnie 10,5 mln zł. Pieniądze byłyby wypłacane od przyjęcia pierwszego odpadu do momentu podjęcia decyzji o zamknięciu składowiska.

Sama zachęta finansowa nie przesądza jednak o wyborze lokalizacji. Konieczne będą badania geologiczne i geofizyczne, a także uzyskanie akceptacji lokalnej społeczności. Resort zapowiada również korzyści gospodarcze dla gminy, w tym nowe miejsca pracy, rozwój infrastruktury technicznej i powstanie centrum edukacyjno szkoleniowego.

Głębokie składowisko pozostaje osobnym zadaniem dla polskiego atomu

Znacznie trudniejsze zadanie dotyczy przyszłego zagospodarowania wypalonego paliwa i odpadów wysokoaktywnych z polskich elektrowni jądrowych. W dokumentach strategicznych państwa przewidziano rozwój systemu obejmującego zarówno składowanie powierzchniowe, jak i docelowy obiekt głęboki. Ten drugi miałby przyjmować odpady, których nie można bezpiecznie umieścić w obiektach przeznaczonych dla materiałów nisko i średnioaktywnych.

W Polsce działa obecnie Krajowe Składowisko Odpadów Promieniotwórczych w Różanie. Jest to obiekt powierzchniowy przeznaczony przede wszystkim dla krótkożyciowych odpadów niskoaktywnych i średnioaktywnych oraz zamkniętych źródeł promieniotwórczych. Nie jest przystosowany do przyjmowania wypalonego paliwa z przyszłych elektrowni jądrowych.

Do czasu uruchomienia docelowego systemu odpady z energetyki jądrowej będą wymagały bezpiecznego przechowywania w instalacjach tymczasowych. Wypalone paliwo może być magazynowane w basenach przyreaktorowych, a następnie w specjalnych pojemnikach suchych. Takie rozwiązania zapewniają bezpieczeństwo przez określony czas, ale nie zastępują ostatecznego składowania.

Podstawy organizacyjne i finansowe systemu określa Prawo atomowe oraz Program polskiej energetyki jądrowej. Operatorzy elektrowni będą zobowiązani do tworzenia wyodrębnionych środków finansowych przeznaczonych między innymi na gospodarowanie wypalonym paliwem i odpadami promieniotwórczymi. Koszty te nie mogą być traktowane jako problem, który pojawi się dopiero po zakończeniu eksploatacji reaktorów.

Polska nie musi się spieszyć, ale nie może odkładać decyzji

Różnica między Niemcami a Polską wynika przede wszystkim z historii energetyki jądrowej. Niemcy zakończyły pracę ostatnich elektrowni jądrowych w kwietniu 2023 roku, ale pozostały z odpadami wymagającymi rozwiązania na wiele pokoleń. Polska dopiero przygotowuje pierwszą elektrownię jądrową i ma więcej czasu na zaplanowanie całego cyklu gospodarowania paliwem.

Nie oznacza to jednak, że kwestia składowiska głębokiego jest bezprzedmiotowa przed uruchomieniem pierwszego reaktora. Wybór lokalizacji, badania geologiczne, przygotowanie dokumentacji i uzyskanie zgód administracyjnych mogą trwać wiele lat. Niemiecki przykład pokazuje, jak złożony jest to proces nawet w kraju dysponującym rozbudowanym zapleczem naukowym i wieloletnim doświadczeniem w energetyce jądrowej.

Polska musi więc równolegle rozwijać dwa odrębne przedsięwzięcia. Pierwszym jest nowe składowisko powierzchniowe dla odpadów niskoaktywnych i średnioaktywnych krótkożyciowych. Drugim pozostaje przygotowanie docelowego rozwiązania dla wypalonego paliwa i odpadów wysokoaktywnych. Pierwszy projekt jest już na etapie poszukiwania gminy i lokalizacji, drugi wymaga jeszcze wieloletnich prac koncepcyjnych, geologicznych i organizacyjnych.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu