Śląsk, jako największe zagłębie węgla kamiennego w Unii Europejskiej, otrzymuje kluczowe wsparcie w ramach unijnej Polityki Spójności. Łączna pula środków przyznanych Polsce w ramach Funduszu Sprawiedliwej Transformacji wynosi ponad 3,85 miliarda euro na lata 2021-2027, z czego zdecydowana większość – około 2,4 miliarda euro – trafia do województwa śląskiego oraz zachodniej części Małopolski. Decyzja Komisji Europejskiej o przyznaniu tych środków zapadła w grudniu 2022 roku, kiedy to zatwierdzono wszystkie pięć polskich programów operacyjnych wraz z Terytorialnymi Planami Sprawiedliwej Transformacji. To przełomowy moment dla Śląska, ponieważ uruchomienie tych funduszy otwiera drogę do kompleksowego wsparcia mieszkańców regionu w trakcie przechodzenia na zieloną gospodarkę, tworzenia nowych miejsc pracy i poprawy jakości powietrza.

• Łączna pula środków z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji dla Polski to ponad 3,85 mld euro, z czego około 2,4 mld euro trafia do województwa śląskiego i zachodniej Małopolski. Celem jest przeszkolenie 100 tysięcy pracowników sektora paliw kopalnych i utworzenie 27 tysięcy nowych miejsc pracy w gospodarce neutralnej klimatycznie. Pierwsze nabory wniosków rozpoczęły się w drugim kwartale 2023 roku.
• W styczniu 2026 roku Komisja Europejska zatwierdziła 25,8 mln euro na utworzenie Zielonego Centrum w Tychach – flagowego projektu przekwalifikowującego górników. Centrum pomieści start-upy z sektora zielonych technologii, laboratoria oraz instytucje szkoleniowe. Do 2028 roku przewiduje się objęcie wsparciem szkoleniowym około 3 tysięcy górników i pracowników sektorów pokrewnych. Priorytetowe obszary szkoleń to montaż i serwis OZE, recykling baterii oraz usługi środowiskowe.
• Programy przekwalifikowujące są precyzyjnie dostosowane do potrzeb rynku pracy w zielonych sektorach. Górnicy uczą się montażu paneli PV, instalacji elektrycznych niskiego napięcia, serwisu turbin wiatrowych, obsługi systemów hydraulicznych i mechanicznych, a także diagnostyki i recyklingu baterii litowo-jonowych. Nowatorskim elementem jest koncepcja Zielonego Paszportu Umiejętności – mikropoświadczeń uznawanych w całej UE, które umożliwią pracę nie tylko w Polsce, ale także przy projektach offshore wind w Niemczech, Danii czy Szwecji.

Województwo śląskie realizuje program Fundusze Europejskie dla Śląska 2021-2027, w ramach którego na sprawiedliwą transformację przeznaczono około 2,22 miliarda euro. Środki te są dystrybuowane poprzez konkursy dla beneficjentów – pierwsze nabory wniosków rozpoczęły się w drugim kwartale 2023 roku. Jednym z najważniejszych zobowiązań podjętych przez Polskę w ramach planów sprawiedliwej transformacji jest przeszkolenie 100 tysięcy pracowników, z których wielu obecnie pracuje w sektorze paliw kopalnych, i wyposażenie ich w nowe umiejętności potrzebne w przemyśle odnawialnych źródeł energii oraz innych gałęziach gospodarki neutralnej klimatycznie. Równolegle z programami szkoleniowymi, realizacja planów transformacyjnych ma doprowadzić do bezpośredniego utworzenia na Śląsku 27 tysięcy nowych miejsc pracy. Liczby te pokazują, że skala wyzwania jest ogromna, ale jednocześnie potencjał regionu do absorpcji pracowników z sektora górniczego przez nowe, zielone gałęzie przemysłu jest znaczący.

W przygotowaniach do sprawiedliwej transformacji Polskę wspierają instytucje międzynarodowe. W styczniu 2021 roku Bank Światowy, we współpracy z Komisją Europejską, ogłosił program pomocy dla polskich regionów górniczych, w tym Śląska. Celem projektu jest zwiększenie zdolności regionów do planowania sprawiedliwej transformacji poprzez tworzenie miejsc pracy, zagospodarowanie terenów pogórniczych i angażowanie interesariuszy.

Artur Soboń, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Aktywów Państwowych i Pełnomocnik Rządu ds. Transformacji Spółek Energetycznych i Górnictwa Węglowego, podkreślał wówczas znaczenie społecznego wymiaru zmian.

– Aby transformacja była skuteczna, musi być również sprawiedliwa i akceptowalna dla wszystkich. Dlatego jej skutki, zwłaszcza społeczne, muszą być brane pod uwagę od samego początku, a wszystkie możliwe instrumenty muszą być wykorzystane do ich łagodzenia – mówił Soboń.

Bank Światowy realizuje to wsparcie, opierając się na doświadczeniach z podobnych projektów w Grecji, Bułgarii, na Bałkanach Zachodnich i Ukrainie, co pozwala przenosić sprawdzone rozwiązania na grunt polski.

Zielone Centrum w Tychach. Flagowy projekt za 25,8 miliona euro

Najbardziej zaawansowanym i najlepiej udokumentowanym projektem dotyczącym bezpośrednio przekwalifikowania górników na Śląsku jest inicjatywa utworzenia Zielonego Centrum w Tychach. W styczniu 2026 roku Komisja Europejska zatwierdziła polski plan wart 25,8 miliona euro na przekształcenie zdegradowanego terenu poprzemysłowego w Tychach w nowoczesne centrum zielonej gospodarki.

Projekt zakłada utworzenie przestrzeni, która pomieści firmy typu start-up z sektora zielonych technologii, laboratoria badawczo-rozwojowe oraz instytucje szkoleniowe dedykowane pracownikom przechodzącym z sektora górnictwa i hutnictwa. Środki z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji zostaną przeznaczone na adaptację budynków, stworzenie przestrzeni inkubacyjnej oraz przede wszystkim na podnoszenie kwalifikacji i przekwalifikowanie pracowników. Priorytetowe obszary szkoleń to montaż i serwis urządzeń energetyki odnawialnej, recykling baterii i ogniw galwanicznych oraz usługi środowiskowe i outsourcing usług proekologicznych.

Zgodnie z założeniami projektu Zielonego Centrum w Tychach, do 2028 roku przewiduje się objęcie wsparciem szkoleniowym około 3 tysięcy górników i pracowników sektorów pokrewnych. Program obejmuje nie tylko szkolenia czysto zawodowe, ale także dotacje na podnoszenie kwalifikacji, kursy językowe, które są istotne w kontekście współpracy międzynarodowej i dostępu do instrukcji technicznych, oraz uzyskiwanie certyfikatów uznawanych w całej Unii Europejskiej. Dla firm działających w sektorze OZE, które będą chciały skorzystać z tej puli wykwalifikowanych pracowników, przewidziano dodatkowe zachęty, w tym preferencyjne stawki czynszu oraz przyspieszone procedury zatrudniania specjalistów spoza UE.

Coal Regions in Transition. Wsparcie metodyczne i podręcznik komunikacji

Śląsk od początku istnienia unijnej inicjatywy Coal Regions in Transition aktywnie uczestniczy w jej pracach. Jak relacjonuje Dariusz Stankiewicz z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego, region skorzystał z dwóch rund pomocy technicznej START, które pozwoliły wypracować konkretne narzędzia wsparcia transformacji. W ramach tej współpracy opracowano Ramy Opcji Transformacyjnych – narzędzie wspomagające planowanie zagospodarowania terenów poprzemysłowych, szczególnie w mniejszych gminach, oraz Podręcznik Komunikacji Transformacyjnej – publikację w języku angielskim i polskim, która ma pomóc regionowi w skutecznym komunikowaniu procesów zmian i angażowaniu mieszkańców.

Dariusz Stankiewicz z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego podkreśla, że kluczowe znaczenie dla powodzenia transformacji ma stały dialog z mieszkańcami.

– Dwukierunkowa wymiana informacji i otwieranie kanałów komunikacji od mieszkańców do decydentów – to zdaniem ekspertów warunek konieczny sukcesu sprawiedliwej transformacji – mówi Stankiewicz.

Istotnym elementem przygotowań do sprawiedliwej transformacji na Śląsku było przeprowadzenie w 2023 roku, we współpracy z inicjatywą Coal Regions in Transition, badania oceniającego potrzeby komunikacyjne interesariuszy. Wyniki tego badania posłużyły do udoskonalenia regionalnej strony internetowej poświęconej transformacji oraz do opracowania wspomnianego podręcznika komunikacji. To podejście odpowiada na wyzwania zidentyfikowane przez dziennikarzy śledczych, którzy w swoich raportach wskazywali na niepewność i strach wśród pracowników przemysłu wydobywczego oraz rosnącą nieufność wobec państwa i jego instytucji, które nie zapewniają płynnego przejścia z jednego zatrudnienia do drugiego. Doświadczenia z zamknięcia kopalni Makoszowy w 2016 roku, gdzie pracownicy administracyjni zostali pozostawieni bez wsparcia, są dziś lekcją, jak nie należy przeprowadzać transformacji.

Czego uczą się górnicy?

Programy przekwalifikowujące dla górników są projektowane z myślą o maksymalnym wykorzystaniu ich dotychczasowych umiejętności przy jednoczesnym uzupełnieniu kompetencji typowych dla sektora odnawialnych źródeł energii. Z analizy dostępnych informacji wynika, że kluczowe obszary szkoleń są precyzyjnie dostosowane do potrzeb rynku pracy w zielonych sektorach.

Dla sektora fotowoltaiki górnicy uczą się montażu konstrukcji wsporczych i paneli PV, wykonywania instalacji elektrycznych niskiego napięcia, obsługi falowników i systemów monitorowania, bezpieczeństwa pracy na wysokościach oraz diagnostyki i naprawy usterek. Dla sektora energetyki wiatrowej, zarówno lądowej, jak i morskiej, programy obejmują montaż i serwis turbin wiatrowych, pracę na wysokościach z wykorzystaniem specjalistycznego sprzętu, obsługę systemów hydraulicznych i mechanicznych turbin, znajomość procedur bezpieczeństwa w morskich farmach wiatrowych oraz podstawy automatyki i sterowania. Dla sektora magazynowania energii i recyklingu przewidziano szkolenia z obsługi systemów magazynowania energii, diagnostyki i recyklingu baterii litowo-jonowych oraz demontażu i odzysku surowców z urządzeń elektrycznych i elektronicznych.

Nowatorskim elementem wprowadzanym w ramach programów przekwalifikowujących jest koncepcja Zielonego Paszportu Umiejętności – mikropoświadczeń, które będą zintegrowane z polskim cyfrowym portalem imigracyjnym MOS. Jeśli paszport ten zostanie uznany w całej UE, umożliwi on znacznie szybsze delegowanie zarówno lokalnych pracowników, jak i zagranicznych specjalistów do projektów zrównoważonego rozwoju w Europie Środkowej. Dla kierowników zasobów ludzkich w firmach sektora OZE oznacza to dostęp do nowej puli talentów, a dla przeszkolonych górników – możliwość pracy nie tylko w Polsce, ale także przy projektach offshore wind w Niemczech, Danii czy Szwecji.

18 tysięcy pracowników w strefie ryzyka

Raport WWF zwraca uwagę na istotny aspekt transformacji, który często bywa pomijany – wpływ na firmy współpracujące z sektorem górniczym. Według analiz, w samym tylko województwie śląskim ryzyko utraty pracy do 2030 roku dotyczy od 15 do 18 tysięcy pracowników firm będących dostawcami i odbiorcami dla górnictwa. Programy sprawiedliwej transformacji muszą zatem obejmować nie tylko bezpośrednich pracowników kopalń, ale także osoby zatrudnione w przedsiębiorstwach okołogórniczych. W przeciwnym razie efekt społeczny transformacji będzie znacznie szerszy i bardziej bolesny, niż wynikałoby to z samych tylko redukcji zatrudnienia w górnictwie.

Bariery i wyzwania. Nieufność, strach i przywiązanie do tożsamości

Jedną z największych przeszkód w skutecznym przekwalifikowaniu górników jest głęboka nieufność wobec instytucji państwowych i pracodawców, wynikająca z negatywnych doświadczeń przeszłości. Dziennikarze realizujący projekt (Un)just Green Shifts opisują, jak zamknięcie kopalni Makoszowy w 2016 roku pozostawiło poczucie zdrady wśród pracowników, którzy nie otrzymali obiecanego wsparcia. Ta nieufność przekłada się na sceptycyzm wobec oferowanych obecnie programów szkoleniowych. Wielu górników obawia się, że po ukończeniu kosztownych i czasochłonnych kursów i tak nie znajdzie zatrudnienia w nowych sektorach, zwłaszcza w miejscu zamieszkania. Dlatego tak istotne jest równoległe tworzenie miejsc pracy w zielonych gałęziach gospodarki na Śląsku, a nie tylko oferowanie szkoleń.

Górnicy posiadają wiele umiejętności cennych w sektorze OZE – doświadczenie w pracy z ciężkimi maszynami, znajomość procedur bezpieczeństwa, umiejętność pracy w zespole i dyscyplina pracy. Istnieją jednak również bariery natury psychologicznej i organizacyjnej. Przyzwyczajenie do specyficznego rytmu pracy – górnictwo to często system zmianowy, który różni się od organizacji pracy w sektorze usług czy przemyśle lekkim. Wiek pracowników – wielu doświadczonych górników jest w wieku 50 plus, co utrudnia zmianę ścieżki kariery i wymaga szczególnego podejścia w procesie przekwalifikowania. Przywiązanie do tożsamości zawodowej – górnictwo na Śląsku to nie tylko praca, ale także tradycja rodzinna i element tożsamości kulturowej.

Mimo że środki finansowe zostały przyznane w 2022 roku, a pierwsze konkursy miały ruszyć w drugim kwartale 2023 roku, faktyczne uruchomienie programów szkoleniowych na szeroką skalę napotyka opóźnienia. Procedury administracyjne, konieczność spełnienia warunków wstępnych oraz uzgodnienia między instytucjami krajowymi i regionalnymi wydłużają proces wdrażania. Jak wskazują eksperci z CRIDO, kluczowe znaczenie dla powodzenia projektów ma odpowiednie przygotowanie wniosków, określenie zakresu kosztów kwalifikowanych i modelowanie zakresu projektu tak, by zmaksymalizować szanse na uzyskanie pomocy.

Zielony Śląsk jako wizja przyszłości

Wizja Śląska w 2030 roku, formułowana przez władze regionalne i instytucje unijne, to Zielony Śląsk – nowoczesny, konkurencyjny ekonomicznie i przyjazny środowisku region. Osiągnięcie tego celu wymaga nie tylko środków finansowych, ale także czasu, empatii i aktywnego zaangażowania społeczności lokalnych. Doświadczenia z transformacji dzielnicy Nikiszowiec w Katowicach pokazują, że sukces jest możliwy, gdy społeczność jest zaangażowana w proces zmian. Dzielnica ta, dawniej robotnicza, dziś jest tętniącą życiem, atrakcyjną turystycznie częścią miasta – to dowód, że przy odpowiednim podejściu transformacja może przynieść pozytywne rezultaty.

Dariusz Stankiewicz z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego z nadzieją patrzy w przyszłość.

– Nadzieja na wspólny sukces górniczych regionów UE została wzmocniona przez wymianę doświadczeń i wiedzy, a także wsparcie doradcze i inwestycyjne – podsumowuje Stankiewicz.

Dla Śląska oznacza to szansę na przekształcenie się z regionu opartego na węglu w lidera zielonych technologii w Europie Środkowej, z wykwalifikowaną kadrą pracowników gotowych do podjęcia wyzwań nowej energetyki. Programy przekwalifikowania, takie jak Zielone Centrum w Tychach, są pierwszym, ale niezwykle ważnym krokiem w tę stronę. Czy uda się przeszkolić 100 tysięcy osób i stworzyć 27 tysięcy nowych miejsc pracy? Odpowiedź na to pytanie przyniosą najbliższe lata, ale fundamenty – finansowe, instytucjonalne i metodyczne – zostały już solidnie położone.

Zakaz aromatyzowanych saszetek nikotynowych. Branża mówi o milczeniu ministerstwa

Opracowano na podstawie: decyzji Komisji Europejskiej z grudnia 2022 roku, informacji Ministerstwa Aktywów Państwowych, danych Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego, projektu Zielonego Centrum w Tychach zatwierdzonego w styczniu 2026 roku, programu Banku Światowego dla polskich regionów górniczych, raportów WWF i CRIDO, inicjatywy Coal Regions in Transition oraz publikacji dziennikarzy realizujących projekt (Un)just Green Shifts.