Polskie centra danych nie będą mogły polegać wyłącznie na małych reaktorach jądrowych (SMR). Tryb pracy reaktora – stała produkcja przez całą dobę – koliduje ze zmiennym zapotrzebowaniem serwerowni. Rozwiązaniem jest model równoległy: SMR zasila DC i jednocześnie wprowadza energię do Krajowego Systemu Elektroenergetycznego.
- Małe reaktory jądrowe są najbardziej efektywne ekonomicznie przy stabilnej pracy podstawowej, czyli produkcji energii ze stałą mocą 24 godziny na dobę. Tymczasem centra danych mają profil obciążenia, który zmienia się w ciągu doby – ruch sieciowy, obciążenie procesorów i chłodzenie generują skoki poboru. Dlatego nie rozważa się pracy SMR wyłącznie na potrzeby jednego DC.
- Model rekomendowany przez PLDCA zakłada bezpośrednie połączenie reaktora z centrum danych, ale równocześnie podłączenie go do KSE. Gdy zapotrzebowanie DC nagle wzrośnie lub reaktor na chwilę obniży produkcję, brakującą energię dostarcza sieć.
- Budowa SMR to koszt rzędu kilkuset milionów złotych, a operator centrum danych musiałby zagwarantować odbiór energii przez 15–20 lat. Do tego dochodzą wysokie koszty przyłączenia, zobowiązanie do odbioru energii nawet przy niższym zapotrzebowaniu DC oraz konieczność bilansowania różnic na rynku dnia następnego.
Małe reaktory jądrowe projektuje się do tzw. pracy podstawowej (baseload). Oznacza to produkcję energii ze stałą mocą, 24 godziny na dobę, bez większych wahań. Techniczna redukcja mocy jest możliwa, ale tylko w bardzo wąskim zakresie – w przeciwnym razie spada opłacalność inwestycji.
– Preferowanym i najbardziej efektywnym ekonomicznie trybem pracy SMR jest stabilna praca podstawowa (tzw. baseload) – mówi Krystian Pypłacz, ekspert Polish Data Center Association (PLDCA).
Centrum danych z kolei ma profil obciążenia, który zmienia się w ciągu doby – ruch sieciowy, obciążenie procesorów czy chłodzenie generują skoki poboru. Z tego powodu nie rozważa się pracy SMR wyłącznie na potrzeby jednego DC.
– Z tego względu nie jest rozważana praca SMR wyłącznie na potrzeby data center – dodaje Pypłacz.
Równoległe podłączenie: DC bierze z reaktora, sieć dokłada brakujące
Model rekomendowany przez PLDCA zakłada, że SMR łączy się bezpośrednio z centrum danych, ale równocześnie jest podłączony do KSE. W praktyce wygląda to tak: centrum danych pobiera prąd głównie z reaktora, a sieć pełni rolę rezerwuaru. Jeśli zapotrzebowanie DC nagle wzrośnie (np. godziny szczytu online) lub reaktor na chwilę obniży produkcję, brakującą energię dostarcza KSE.
Kluczowym dokumentem w tym układzie jest długoterminowa umowa PPA (Power Purchase Agreement) między operatorem DC a właścicielem SMR. PPA określa, ile energii DC kupi bezpośrednio z reaktora i po jakiej cenie.
– Podział mocy pomiędzy SMR a KSE wynikałby więc z warunków PPA, przy czym centrum danych pobierałoby energię głównie z reaktora, a KSE pełniłoby funkcję zapasowego źródła oraz stabilizatora dostaw – wyjaśnia Pypłacz.
W umowie PPA zapisuje się także mechanizm na wypadek niedoboru: brakujący wolumen jest automatycznie uzupełniany przez Polskie Sieci Elektroenergetyczne – na koszt sprzedawcy lub odbiorcy, zależnie od negocjacji.
Dlaczego nie ma tu miejsca na kontrakt różnicowy (CfD)
W energetyce często stosuje się kontrakty różnicowe (CfD), które chronią wytwórcę przed niskimi cenami rynkowymi. Przy połączeniu DC–SMR takiego mechanizmu nie przewiduje się.
– Przewiduje się, że relacja SMR i data center w kontekście dostaw energii opierać się będzie przede wszystkim na umowach PPA, które pozostają bez związku z mechanizmami takimi jak kontrakt różnicowy – podkreśla ekspert PLDCA.
Oznacza to, że rynek sam wycenia ryzyko zmiennego poboru DC. Operator centrum danych albo zapłaci wyższą cenę w PPA za gwarancję stałej dostępności mocy, albo zaakceptuje ryzyko, że czasem będzie musiał kupować brakującą energię z sieci po cenach rynkowych (które mogą być wyższe).
Prawo energetyczne nie blokuje, ale rachunek tak
Czy obecne przepisy w Polsce pozwalają na taki model? Chodzi o trzy kwestie: definicję odbiorcy bezpośredniego (kto może kupować energię bez pośrednictwa sprzedawcy), obowiązki bilansowania (kto płaci za różnice między planem a rzeczywistością) oraz procedury przyłączenia do sieci.
– Z technicznego i prawnego punktu widzenia takie rozwiązanie jest możliwe i uzasadnione z perspektywy niezawodności układu, natomiast do rozważenia pozostaje kwestia jego opłacalności – mówi Pypłacz.
Budowa SMR to koszt rzędu kilkuset milionów złotych nawet dla małej jednostki (np. 300 MW). Do tego trzeba doliczyć infrastrukturę przyłączeniową i systemy zabezpieczeń. Operator DC musiałby zagwarantować odbiór energii z reaktora przez 15–20 lat. W Polsce nie ma jeszcze żadnego projektu, który wszedłby w fazę budowy.
Odzysk ciepła z reaktora? Na razie nie
W nowoczesnych centrach danych odzysk ciepła odpadowego z serwerów poprawia efektywność energetyczną (PUE). Naturalne wydaje się pytanie, czy SMR mógłby dostarczać centrum danych nie tylko prąd, ale także ciepło systemowe lub chłód – w kogeneracji.
PLDCA na ten temat nie prowadzi analiz.
– Takie scenariusze nie są na obecnym etapie rozważane – ucina ekspert.
Hybrydowy model energetyczno-ciepłowniczy dla DC pozostaje póki co poza zakresem prac grupy roboczej.
Brak konkretnych projektów, ale SMR ma przyciągać DC
PLDCA nie wymienia nazw operatorów centrów danych, którzy prowadziliby zaawansowane prace pilotowe nad połączeniem z SMR. Mimo to ekspert rysuje wyraźną zależność.
– Rozwój obiektów data center będzie podążał za rozwojem SMR jako zeroemisyjnego źródła energii, zapewniającego stabilną i konkurencyjną cenowo produkcję – prognozuje Pypłacz.
Oznacza to odwrócenie perspektywy. To nie centra danych będą musiały zabiegać o dostęp do małych reaktorów. To SMR – dzięki zerowej emisji CO₂, przewidywalnym kosztom paliwa i możliwości lokalizacji blisko odbiorcy – staną się magnesem dla nowych inwestycji DC.
– To właśnie SMR, dzięki szeregowi synergii z infrastrukturą centrów danych, będzie przyciągać tego typu inwestycje – podsumowuje ekspert.
Optymistyczna roadmapa zakłada pierwsze komercyjne połączenie DC z SMR w Polsce w drugiej połowie lat 30. XXI wieku. Przeszkody: lokalizacja (prawo atomowe, protesty społeczne), pozwolenia (co najmniej 5–6 lat), budowa (kolejne 4–5 lat) i koszt kapitału.
Konkretne ryzyka dla operatora DC w 2026
Operator centrum danych, który rozważa dziś PPA z SMR, musi uwzględnić:
· Wysokie koszty przyłączenia – budowa stacji transformatorowej i łącza światłowodowego do reaktora.
· Zobowiązanie do odbioru energii – nawet gdy DC ma niższe zapotrzebowanie, reaktor i tak produkuje.
· Konieczność bilansowania – różnice między poborem a produkcją rozliczane są na rynku dnia następnego.
· Niepewność regulacyjną – prawo atomowe, definicja „bezpośredniej linii”, opłaty za backup z KSE.
Żaden z tych problemów nie jest nierozwiązywalny. Wszystkie mają jednak bezpośredni wpływ na marżę operacyjną DC.