Kolejne kraje wracają do energetyki jądrowej. Europa zmienia kurs

W 1990 roku atom dostarczał jedną trzecią europejskiej energii. Dziś jego udział spadł do 15 procent, a Europa płaci za gaz trzy razy więcej niż Amerykanie i Chińczycy. Po dekadach wycofywania się z jądrowej, Sojusz Jądrowy zrzesza już 16 państw, a w budżecie UE po raz pierwszy pojawiły się środki na atom.

Przez dekady energia jądrowa była w Europie tematem politycznie niewygodnym, odpychanym na margines debaty publicznej przez rosnące obawy o bezpieczeństwo i koszty. Katastrofa w Fukushimie w 2011 roku zdawała się przypieczętować los atomu na Starym Kontynencie, a Niemcy ogłosiły wówczas radykalną decyzję o całkowitej rezygnacji z tej technologii. Jednak rok 2026 przynosi zupełnie nową rzeczywistość. W obliczu kryzysu energetycznego wywołanego wojną w Ukrainie, niestabilności dostaw surowców z Bliskiego Wschodu oraz rosnących cen gazu, politycy i eksperci na nowo odkrywają zalety bezemisyjnej i stabilnej energii z atomu. W 1990 roku energia jądrowa odpowiadała za około jednej trzeciej dostaw elektryczności w Europie, a obecnie jej udział spadł do średnio 15 procent. Według przewodniczącej Komisji Europejskiej Ursuli von der Leyen sprawiło to, że kontynent jest całkowicie uzależniony od kosztownego i niestabilnego importu paliw kopalnych, a to stawia go w niekorzystnej sytuacji w porównaniu z innymi regionami świata.

Ponad połowa wykorzystywanej w Europie energii pochodzi z importu, głównie ropy naftowej i gazu ziemnego, w związku z czym kontynentowi brakuje odporności na nieoczekiwane ograniczenia podaży. W tej nowej rzeczywistości energetyka jądrowa powraca jako potencjalne narzędzie zapewnienia niezależności energetycznej. Konsumenci i przedsiębiorstwa w Europie płacą ceny energii nawet trzy do czterech razy wyższe niż ich odpowiednicy w Stanach Zjednoczonych czy Chinach, co czyni europejski przemysł coraz mniej konkurencyjnym na arenie międzynarodowej. W odpowiedzi na te wyzwania w budżecie Unii Europejskiej na lata 2028-2034 po raz pierwszy w historii pojawiła się propozycja finansowania energii jądrowej ze środków unijnych, co stanowi bezprecedensowy sygnał zmiany podejścia Brukseli do tej technologii.

Na początku 2026 roku w Europie działało łącznie 163 reaktorów jądrowych o zainstalowanej mocy elektrycznej netto 148 789 MWe, a wiele państw ogłosiło plany budowy nowych jednostek lub przedłużenia żywotności istniejących. Sojusz Jądrowy, skupiający obecnie 16 państw członkowskich Unii Europejskiej, w tym Polskę, Francję, Szwecję, Finlandię, Holandię i Włochy, regularnie spotyka się, aby koordynować działania na rzecz wsparcia i rozwoju energetyki jądrowej na Starym Kontynencie. Jego członkowie wzywają Komisję Europejską do uznania energii jądrowej za kluczowy element transformacji energetycznej i do zapewnienia jej równego traktowania z innymi bezemisyjnymi źródłami energii.

Sojusz Jądrowy jako nowa siła polityczna w Unii Europejskiej

Sojusz Jądrowy, który początkowo skupiał jedenaście państw, w ciągu ostatnich dwóch lat rozrósł się do szesnastu członków, co świadczy o rosnącym zainteresowaniu tą technologią wśród europejskich decydentów. Do grona sygnatariuszy dołączyły między innymi Włochy, które po latach wycofywania się z atomu ogłosiły powrót do tej technologii, a także Słowenia i Chorwacja, które rozważają budowę wspólnej elektrowni jądrowej w lokalizacji Krško. Sojusz stał się platformą wymiany doświadczeń, koordynacji stanowisk oraz wspólnego nacisku na instytucje europejskie w celu zapewnienia odpowiedniego wsparcia dla projektów jądrowych.

Jego członkowie regularnie spotykają się na szczeblu ministerialnym, a ich postulaty znajdują coraz większe zrozumienie w Brukseli, zwłaszcza w kontekście kryzysu energetycznego i rosnącej świadomości, że bez atomu osiągnięcie celów klimatycznych będzie znacznie trudniejsze. Spotkania Sojuszu koncentrują się na trzech głównych obszarach: harmonizacji procedur regulacyjnych dla nowych reaktorów, ułatwieniu dostępu do finansowania unijnego oraz wspieraniu badań nad nowymi technologiami, takimi jak małe reaktory modułowe. Przedstawiciele Sojuszu podkreślają, że energia jądrowa jest nie tylko bezemisyjna, ale także stabilna i niezależna od warunków pogodowych, co czyni ją niezbędnym uzupełnieniem dla zmiennych źródeł odnawialnych, takich jak wiatr czy słońce.

W przeciwieństwie do elektrowni węglowych czy gazowych, reaktory jądrowe emitują śladowe ilości dwutlenku węgla podczas swojej pracy, a ich paliwo, choć wymagające specjalistycznego przetwarzania, jest stosunkowo tanie i dostępne z wielu źródeł na całym świecie, co zmniejsza ryzyko uzależnienia od jednego dostawcy. Członkowie Sojuszu Jądrowego w swoich wspólnych deklaracjach podkreślają, że rozwój energetyki jądrowej jest nie tylko kwestią bezpieczeństwa energetycznego, ale także konkurencyjności gospodarczej, ponieważ zapewnia stabilne i przewidywalne ceny energii dla przemysłu na długie lata.

W 2026 roku Sojusz rozpoczął prace nad wspólną strategią rozwoju kompetencji i kadr dla sektora jądrowego, która ma na celu przeciwdziałanie niedoborom wykwalifikowanych pracowników, które są jednym z największych wyzwań dla nowych projektów. Państwa członkowskie Sojuszu zobowiązały się również do wymiany doświadczeń w zakresie gospodarki odpadami promieniotwórczymi i wycofywania z eksploatacji starych reaktorów, co ma na celu wypracowanie jednolitych standardów bezpieczeństwa w całej Unii.

Nowe projekty, stare problemy. Wyzwania stojące przed atomowym renesansem

Mimo optymistycznych deklaracji, droga do atomowego renesansu w Europie jest wyboista i usiana wieloma przeszkodami, które mogą opóźnić lub nawet unicestwić najbardziej ambitne plany. Największym wyzwaniem pozostają koszty inwestycyjne, które w przypadku nowych reaktorów trzeciej generacji, takich jak francuski EPR, osiągają astronomiczne kwoty. Budowa pierwszego bloku EPR we Flamanville we Francji, która rozpoczęła się w 2007 roku, została zakończona dopiero w 2024 roku, a jej koszt wzrósł z początkowo zakładanych 3,3 miliarda euro do 23,7 miliarda euro, co stanowi ponad siedmiokrotne przekroczenie budżetu. Podobne problemy wystąpiły w przypadku projektów w Olkiluoto w Finlandii i Hinkley Point w Wielkiej Brytanii, gdzie opóźnienia sięgały kilku lat, a koszty wielokrotnie przekraczały pierwotne szacunki.

Te doświadczenia zniechęcają inwestorów prywatnych do angażowania kapitału w nowe projekty jądrowe, zmuszając rządy do udzielania gwarancji i preferencyjnych pożyczek, co obciąża budżety państw i budzi kontrowersje wśród zwolenników wolnego rynku. Eksperci wskazują, że kluczem do obniżenia kosztów jest standaryzacja projektów i budowa wielu identycznych bloków w ramach jednego programu, tak jak zrobiły to Chiny, które w ciągu ostatnich dwóch dekad zbudowały dziesiątki nowych reaktorów w oparciu o ujednoliconą technologię.

W Europie brakuje jednak politycznej woli do takiego zintegrowanego podejścia, a każdy kraj realizuje swoje projekty w odosobnieniu, co uniemożliwia osiągnięcie efektu skali. Dodatkowym wyzwaniem są długie procedury administracyjne i regulacyjne, które w niektórych państwach mogą trwać nawet kilkanaście lat, zanim pierwszy beton zostanie wylany. Przykładem może być Wielka Brytania, gdzie proces licencjonowania nowego projektu trwa średnio od 10 do 15 lat, co znacząco wydłuża horyzont inwestycyjny i zwiększa ryzyko zmiany warunków rynkowych. Kolejnym problemem jest brak wykwalifikowanych kadr, ponieważ przez dekady zaniedbań w sektorze jądrowym wiele uczelni zrezygnowało z kierunków związanych z inżynierią jądrową, a doświadczeni inżynierowie odchodzą na emeryturę.

Nowe technologie. Małe reaktory modułowe jako nadzieja Europy

W odpowiedzi na wyzwania związane z budową wielkoskalowych reaktorów, coraz większą uwagę przyciągają małe reaktory modułowe (SMR), które mają być tańsze, bezpieczniejsze i szybsze w budowie niż ich tradycyjne odpowiedniki. SMR to reaktory o mocy do 300 MWe, które są w całości produkowane w fabrykach i transportowane na miejsce budowy w postaci gotowych modułów, co znacząco skraca czas realizacji inwestycji i redukuje ryzyko przekroczenia kosztów. W odróżnieniu od tradycyjnych reaktorów, które są budowane na miejscu i wymagają ogromnych nakładów pracy i materiałów, SMR mogą być montowane szybciej, a ich modułowa konstrukcja pozwala na łatwe skalowanie mocy w zależności od potrzeb. W Stanach Zjednoczonych amerykańska Komisja Dozoru Jądrowego wydała już pozwolenia na budowę pierwszych komercyjnych reaktorów SMR, a w Europie kilka projektów jest na różnych etapach zaawansowania.

W Polsce Orlen Synthos Green Energy we współpracy z GE Hitachi prowadzi zaawansowane prace nad wdrożeniem reaktorów BWRX-300, a w Rumunii amerykańska firma NuScale Power planuje budowę pierwszej w Europie elektrowni opartej na technologii SMR. Jednak sceptycy wskazują, że technologia SMR wciąż nie została sprawdzona w komercyjnej eksploatacji, a jej rzeczywiste koszty mogą okazać się wyższe od deklarowanych przez producentów. Ponadto regulacje dotyczące bezpieczeństwa w Europie są bardziej rygorystyczne niż w Stanach Zjednoczonych, co może opóźnić proces certyfikacji nowych konstrukcji. Mimo tych obaw, zainteresowanie SMR rośnie, zwłaszcza wśród krajów o mniejszych systemach energetycznych, które nie potrzebują wielkoskalowych elektrowni, ale chcą uniezależnić się od paliw kopalnych. Komisja Europejska włączyła SMR do swojej strategii surowcowej i energetycznej, przeznaczając środki na badania nad tą technologią w ramach programu Horizon Europe, a także w ramach nowego funduszu na rzecz bezpieczeństwa energetycznego.

Przedstawiciele Sojuszu Jądrowego podkreślają, że SMR mogą być szczególnie przydatne w ciepłownictwie systemowym, gdzie mogłyby zastąpić przestarzałe elektrociepłownie węglowe w dużych miastach, zapewniając jednocześnie stabilne i tanie ciepło dla gospodarstw domowych i przemysłu przez wiele lat. W Finlandii trwają zaawansowane prace nad wykorzystaniem SMR do ogrzewania miast w regionie stołecznym, co może stać się wzorem dla innych krajów europejskich borykających się z problemem smogu i wysokich cen ogrzewania. Realizacja tych projektów może potrwać jednak jeszcze kilka lat, zanim pierwsze komercyjne instalacje zaczną dostarczać energię do sieci.

Francja i Polska jako liderzy atomowego powrotu

Wśród państw Sojuszu Jądrowego szczególną rolę odgrywają Francja i Polska, które reprezentują dwa różne modele rozwoju energetyki jądrowej, ale łączy je przekonanie o strategicznym znaczeniu tej technologii dla bezpieczeństwa energetycznego i realizacji celów klimatycznych. Francja, która od lat 70. XX wieku opiera swoją politykę energetyczną na atomie, dysponuje obecnie 56 reaktorami jądrowymi, które pokrywają około 70 procent krajowego zapotrzebowania na energię elektryczną. Mimo że większość tych reaktorów ma już ponad 30 lat, francuski rząd podjął decyzję o budowie sześciu nowych bloków EPR2, które mają zastąpić najstarsze jednostki i zapewnić utrzymanie wysokiego udziału atomu w miksie energetycznym do połowy XXI wieku. Pierwszy z nowych reaktorów ma powstać w Penly, a jego budowa ma rozpocząć się w 2027 roku, a pierwszy prąd ma popłynąć w 2038 roku. Francja inwestuje także w rozwój technologii SMR i w badania nad reaktorami czwartej generacji, co ma zapewnić jej pozycję lidera w dziedzinie energetyki jądrowej na kolejne dekady.

Z kolei Polska, która dopiero rozpoczyna swoją przygodę z atomem, wybrała amerykańską technologię AP1000 dla pierwszej elektrowni jądrowej na Pomorzu. Budowa trzech bloków AP1000 w lokalizacji Lubiatowo-Kopalino ma ruszyć w 2028 roku, a pierwszy reaktor ma rozpocząć pracę w 2036 roku. Polska planuje również budowę drugiej elektrowni jądrowej w Bełchatowie lub Koninie, a także rozwój małych reaktorów modułowych we współpracy z GE Hitachi. Oba kraje zdają sobie sprawę z ogromnych wyzwań związanych z realizacją tych projektów, w tym z konieczności zapewnienia odpowiedniego finansowania, wykwalifikowanej kadry oraz wsparcia społecznego. Doświadczenia Francji z budową reaktora EPR we Flamanville, gdzie koszty wzrosły ponad siedmiokrotnie, a prace opóźniły się o ponad dziesięć lat, stanowią ostrzeżenie dla Polski, która stoi przed podobnymi wyzwaniami. Eksperci podkreślają, że kluczem do sukcesu jest skuteczne zarządzanie projektem i kontrola kosztów, a także transparentna komunikacja z opinią publiczną, która często obawia się technologii jądrowej ze względu na pamięć o katastrofach w Czarnobylu i Fukushimie. Mimo tych wyzwań, zarówno Francja, jak i Polska traktują energetykę jądrową jako inwestycję w długoterminowe bezpieczeństwo energetyczne i konkurencyjność gospodarczą, a ich doświadczenia mogą być cenną lekcją dla innych państw europejskich rozważających powrót do atomu.

Europa zmienia kurs. Czy atomowy renesans jest nieunikniony?

Zmiana kursu europejskiej polityki energetycznej w kierunku atomu wydaje się już faktem dokonanym, choć jej tempo i ostateczny kształt pozostają przedmiotem zaciętych sporów politycznych. Coraz więcej państw członkowskich, w tym te które jeszcze kilka lat temu deklarowały odejście od atomu, wraca do tej technologii lub przedłuża żywotność istniejących reaktorów. Belgia, która planowała wycofanie się z energii jądrowej do 2025 roku, zdecydowała się przedłużyć pracę dwóch reaktorów, aby zapewnić stabilność dostaw w obliczu kryzysu energetycznego. W Holandii rozpoczęto prace przygotowawcze do budowy nowej elektrowni jądrowej, a w Szwecji debata publiczna skłania się ku rozbudowie istniejących mocy, mimo że kraj ten jest jednym z liderów w dziedzinie odnawialnych źródeł energii.

Włochy, które po katastrofie w Czarnobylu w 1987 roku zrezygnowały z atomu w referendum, ogłosiły w 2025 roku powrót do tej technologii, planując budowę kilku reaktorów w oparciu o nowoczesne rozwiązania. Nawet Niemcy, które w 2011 roku ogłosiły wycofanie się z atomu, zaczęły dyskutować o możliwym przedłużeniu pracy trzech ostatnich reaktorów, co jeszcze kilka lat temu wydawało się politycznie niemożliwe. Te zmiany są napędzane nie tylko względami bezpieczeństwa energetycznego, ale także rosnącą świadomością, że osiągnięcie celów klimatycznych bez atomu będzie niezwykle trudne, a nawet niemożliwe w przypadku niektórych państw. Organizacje ekologiczne, które przez lata sprzeciwiały się atomowi, zaczynają dostrzegać jego rolę w dekarbonizacji, choć wciąż podkreślają konieczność zapewnienia najwyższych standardów bezpieczeństwa i odpowiedniego zarządzania odpadami promieniotwórczymi.

Komisja Europejska w swoich najnowszych dokumentach strategicznych uznaje energię jądrową za ważny element transformacji energetycznej, a w nowej perspektywie finansowej na lata 2028-2034 przewiduje środki na wsparcie projektów jądrowych, co stanowi bezprecedensowe otwarcie ze strony Brukseli. Równocześnie Unia Europejska pracuje nad nowymi przepisami dotyczącymi bezpieczeństwa jądrowego i gospodarki odpadami, które mają na celu ujednolicenie standardów w całej Wspólnocie i zwiększenie zaufania obywateli do tej technologii.

Fot. Pixabay

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu