Francja nie chce krajowego systemu kaucyjnego. Samorządy wskazują na koszty i utratę przychodów

Francja nie wprowadzi obowiązkowego, ogólnokrajowego systemu kaucyjnego dla plastikowych butelek. Po trzech miesiącach konsultacji z miastami, gminami, producentami opakowań i przedsiębiorstwami recyklingowymi francuskie Ministerstwo Transformacji Ekologicznej zdecydowało się poprzeć rozwiązania dobrowolne, organizowane lokalnie. Rząd musi jednak pogodzić tę decyzję z unijnym celem, który zakłada osiągnięcie do 2029 roku bardzo wysokiego poziomu selektywnej zbiórki wybranych opakowań.

Francuska decyzja jest o tyle istotna, że system kaucyjny był rozważany jako sposób na szybkie zwiększenie ilości plastikowych butelek trafiających do ponownego przetworzenia. Mechanizm jest znany z wielu innych państw. Przy zakupie napoju konsument płaci dodatkową kwotę, a następnie może ją odzyskać po oddaniu pustego opakowania w odpowiednim punkcie. Wymaga to jednak stworzenia całej infrastruktury zwrotu, systemu rozliczeń oraz zaplecza logistycznego odpowiedzialnego za odbiór i dalsze przetwarzanie opakowań.

Francuskie Ministerstwo Transformacji Ekologicznej po przeprowadzonych konsultacjach uznało, że nie ma potrzeby tworzenia jednego obowiązkowego rozwiązania dla całego kraju. Resort zaleca zamiast tego samorządom rozwijanie programów dobrowolnych, które mogą być dostosowane do lokalnych warunków. Oznacza to odejście od pomysłu jednolitego systemu obejmującego wszystkie francuskie miasta i gminy.

Za tą decyzją stoją przede wszystkim argumenty ekonomiczne i organizacyjne. Francuskie samorządy już prowadzą własne systemy odbioru oraz sortowania odpadów i obawiają się, że wyjęcie z nich plastikowych butelek oraz aluminiowych puszek może zmienić ich finansową równowagę. Problem polega na tym, że opakowania, które są atrakcyjne z punktu widzenia recyklingu, są jednocześnie materiałem mającym wartość ekonomiczną.

Samorządy mogą stracić pieniądze

Obawy lokalnych władz dotyczą przede wszystkim tego, co stanie się z obecnymi systemami recyklingu po uruchomieniu równoległej infrastruktury kaucyjnej. Jeżeli plastikowe butelki i aluminiowe puszki przestaną trafiać do tradycyjnego strumienia odpadów, samorządy mogą stracić część przychodów związanych z ich zagospodarowaniem. Nie oznacza to automatycznie, że znikną wszystkie koszty funkcjonowania obecnego systemu.

Miasta i gminy nadal musiałyby finansować część infrastruktury, pracowników, odbiór odpadów i ich sortowanie, nawet gdyby najbardziej wartościowe materiały zostały skierowane do osobnego systemu. W rezultacie mogłaby powstać sytuacja, w której przychody lokalnych systemów spadają szybciej niż koszty ich działania. Różnica musiałaby zostać pokryta z innych źródeł.

W praktyce oznaczałoby to możliwość przeniesienia części kosztów na podatników. Samorządy musiałyby znaleźć pieniądze w swoich budżetach albo zwiększyć obciążenia związane z funkcjonowaniem gospodarki odpadami. To właśnie dlatego część lokalnych władz postrzega system kaucyjny nie tylko jako narzędzie środowiskowe, ale także jako zmianę sposobu finansowania całej gospodarki odpadami.

Spór dotyczy więc tego, co stanie się z materiałem, który obecnie znajduje się w samorządowym systemie. Plastikowa butelka po napoju nie jest wyłącznie odpadem. Po odpowiednim zebraniu i przetworzeniu może stać się surowcem wtórnym, a więc mieć określoną wartość rynkową. Jeżeli ten strumień zostanie przekierowany do systemu kaucyjnego, zmieni się również podział kosztów i przychodów pomiędzy samorządy, producentów, operatorów systemu oraz firmy zajmujące się recyklingiem.

Automaty trzeba gdzieś postawić

Kolejny problem stanowi infrastruktura. Ogólnokrajowy system kaucyjny wymagałby utworzenia dużej liczby miejsc, w których konsumenci mogliby oddawać opakowania. Przy większej skali oznaczałoby to konieczność wykorzystania automatów przyjmujących butelki i puszki, a takie urządzenia wymagają odpowiedniej powierzchni, zasilania, obsługi oraz późniejszego odbioru zgromadzonych opakowań.

Największe znaczenie miałoby to w supermarketach, gdzie przestrzeń jest ograniczona i musi być wykorzystywana przede wszystkim do obsługi klientów oraz działalności handlowej. Automaty trzeba byłoby umieścić w sposób zapewniający łatwy dostęp, ale jednocześnie nieutrudniający funkcjonowania sklepu. Podobny problem pojawia się w mniejszych miejscowościach i na obszarach wiejskich, gdzie liczba dużych punktów handlowych jest mniejsza, a stworzenie gęstej sieci zwrotu może być trudniejsze.

Dlatego część uczestników francuskiej debaty uważa, że zamiast budować całkowicie nową infrastrukturę, należy najpierw poprawić działanie istniejących systemów. Chodzi między innymi o żółte pojemniki przeznaczone do selektywnej zbiórki oraz odbiór odpadów bezpośrednio od mieszkańców. Jeżeli obecna infrastruktura może zostać wykorzystana skuteczniej, jej modernizacja może być dla samorządów prostszym rozwiązaniem niż tworzenie równoległego systemu zwrotu opakowań.

Thomas Tharaldsen, dyrektor krajowy Viridor w Norwegii, uważa, że decyzji Francji nie należy interpretować jako rezygnacji z samego recyklingu. Jego zdaniem sednem sporu jest sposób organizacji całego systemu i podział korzyści ekonomicznych związanych z odzyskiwanym materiałem.

– Nawet jeśli Francja po prostu zrezygnowała z pomysłu obowiązkowego krajowego systemu kaucji za butelki plastikowe, nie jest to raczej wycofanie się z recyklingu, a raczej spór o to, kto kontroluje surowiec, kto płaci za zbiórkę i kto czerpie korzyści z recyklingu PET – mówi Thomas Tharaldsen, dyrektor krajowy Viridor w Norwegii.

Francja zbiera tylko 58 proc. butelek

Problem polega jednak na tym, że Francja nadal musi znacząco zwiększyć poziom zbiórki plastikowych butelek. Obecnie odzyskiwanych jest około 58 proc. takich opakowań po napojach w skali roku. To wynik zdecydowanie niższy od poziomu, do którego państwa Unii Europejskiej będą musiały dojść w kolejnych latach.

Unijna dyrektywa dotycząca jednorazowych wyrobów z tworzyw sztucznych zakłada osiągnięcie 90 proc. poziomu zbiórki określonych opakowań do 2029 roku. Francja ma więc przed sobą konieczność poprawy wyniku o ponad 30 punktów procentowych. To duża różnica, zwłaszcza że mowa nie o jednorazowej kampanii, ale o trwałej zmianie zachowań konsumentów oraz sposobu funkcjonowania infrastruktury odpadowej.

– Problem nie zniknął – zaznacza Thomas Tharaldsen. Jak dodaje, Francja wybiera obecnie podejście terytorialne, koncentrując się na obszarach, gdzie wyniki zbiórki są słabe.

W praktyce oznacza to próbę kierowania dodatkowych działań tam, gdzie obecny system daje najsłabsze rezultaty. Zamiast nakładać identyczne rozwiązanie na cały kraj, francuski rząd chce pozwolić samorządom na stosowanie narzędzi odpowiednich dla ich lokalnych warunków. Jeżeli w jednym regionie problemem jest brak infrastruktury, potrzebne mogą być inwestycje w punkty zbiórki. W innym większy efekt może przynieść poprawa odbioru odpadów od mieszkańców albo skuteczniejsza segregacja.

Unia Europejska podnosi poprzeczkę

Francuska strategia będzie jednak musiała zmierzyć się z unijnymi regulacjami. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych państwa członkowskie UE mają do 1 stycznia 2029 roku ustanowić w pełni funkcjonujące krajowe systemy kaucji i zwrotu dla określonych opakowań.

Wymóg dotyczy jednorazowych plastikowych butelek po napojach oraz metalowych pojemników na napoje o pojemności do 3 litrów. Do tego samego terminu państwa mają zapewnić, aby systemy osiągały co najmniej 90 proc. selektywnej zbiórki rocznie, liczonej według masy.

Unijne przepisy nie narzucają przy tym jednej konkretnej wysokości kaucji. Nie oznacza to również, że wszystkie rodzaje opakowań po napojach muszą zostać objęte identycznymi zasadami. Rozporządzenie przewiduje konkretne wyłączenia oraz możliwość zastosowania wyjątków w przypadku państw, które są w stanie udowodnić, że określone rodzaje opakowań są już zbierane na odpowiednio wysokim poziomie.

Systemy kaucyjne mają ponadto przeznaczać minimalną część swoich budżetów na działania prowadzone w skali całego kraju, których celem jest ograniczenie ilości odpadów oraz zapobieganie ich powstawaniu. Oznacza to, że unijna polityka dotycząca opakowań nie sprowadza się wyłącznie do zebrania większej liczby butelek. Jej celem jest również ograniczenie ilości odpadów powstających na samym początku całego procesu.

Unijne przepisy przewidują wyjątki

Nie wszystkie opakowania zostały objęte wymogami dotyczącymi systemów kaucji i zwrotu. Wyłączone są między innymi opakowania po winie, aromatyzowanych produktach winiarskich, napojach spirytusowych, mleku oraz produktach na bazie mleka.

Państwa członkowskie mogą również uzyskać zwolnienie dla określonych opakowań, jeżeli wykażą, że osiągają one ponad 90 proc. poziomu selektywnej zbiórki w przeliczeniu na masę w ciągu pierwszych dwóch lat od wejścia przepisów w życie. Możliwe jest także złożenie wniosku o zwolnienie co najmniej 24 miesiące przed wymaganym terminem, pod warunkiem przedstawienia alternatywnej strategii.

Daje to państwom pewną przestrzeń do wyboru własnej drogi. Nie mogą jednak całkowicie zrezygnować z osiągnięcia unijnych celów dotyczących zbiórki. Jeżeli Francja chce uniknąć obowiązkowego, jednolitego systemu kaucyjnego, będzie musiała wykazać, że proponowane rozwiązania lokalne i dobrowolne są w stanie doprowadzić do odpowiednio wysokiego poziomu odzysku opakowań.

Portugalia postawiła na ogólnokrajową kaucję

Francuski model będzie więc wyraźnie różnił się od rozwiązań wdrażanych w innych państwach. W kwietniu Portugalia uruchomiła krajowy system zwrotu kaucji obejmujący opakowania po napojach gotowych do spożycia. System dotyczy pojemników wykonanych z tworzyw sztucznych, aluminium i stali o pojemności poniżej 3 litrów.

W Portugalii kaucję ustalono na poziomie 0,10 euro za opakowanie. Konsument płaci ją przy zakupie produktu, a następnie odzyskuje po zwróceniu pustego opakowania. W ten sposób system tworzy bezpośrednią zachętę finansową do oddania butelki lub puszki zamiast wyrzucenia jej razem z innymi odpadami.

W Wielkiej Brytanii system zwrotu kaucji ma natomiast rozpocząć działanie w październiku 2027 roku. Organizacja Exchange for Change przedstawiła już planowane opłaty dla producentów. Do grudnia 2028 roku mają one wynosić 0 pensów. Od stycznia 2029 roku według obecnych szacunków opłata ma wzrosnąć do 0,6 pensa za sztukę w przypadku pojemników aluminiowych i stalowych oraz do 2,3 pensa za sztukę w przypadku pojemników PET.

Różnica pomiędzy poszczególnymi państwami pokazuje, że europejska polityka odpadowa prowadzi do wspólnego celu, ale pozostawia państwom przestrzeń do organizowania systemów w różny sposób. Dla jednych priorytetem jest stworzenie centralnej infrastruktury kaucyjnej, dla innych ważniejsze może być wykorzystanie już działających systemów zbiórki.

Francja musi znaleźć sposób na brakujące 32 punkty procentowe

Rezygnacja z obowiązkowej kaucji nie oznacza zatem, że francuski problem został rozwiązany. Wręcz przeciwnie, państwo musi teraz pokazać, że rozwiązania lokalne pozwolą znacząco zwiększyć poziom zbiórki plastikowych butelek. Przy obecnych 58 proc. Francja znajduje się wyraźnie poniżej poziomu 90 proc., który będzie wymagany na poziomie unijnym.

Dla samorządów decyzja rządu oznacza natomiast możliwość zachowania większej kontroli nad istniejącymi systemami recyklingu. Nie będą musiały automatycznie przekazywać części strumienia odpadów do nowej ogólnokrajowej infrastruktury, a tym samym mogą ograniczyć ryzyko utraty przychodów związanych z odzyskiem wartościowych surowców.

Dla branży napojowej i recyklingowej sprawa jest bardziej złożona. System kaucyjny zmienia bowiem nie tylko sposób zbierania butelek, ale również to, kto organizuje cały proces, kto ponosi jego koszty i kto ma dostęp do odzyskanego PET. Właśnie dlatego francuska debata nie jest wyłącznie dyskusją o tym, czy butelki powinny trafiać do automatu, żółtego pojemnika czy innego punktu zbiórki.

Stawką jest również sposób podziału kosztów i wartości ekonomicznej powstającej po odzyskaniu opakowania. Francja wybrała rozwiązanie, które ma chronić istniejące lokalne systemy, ale jednocześnie musi znaleźć sposób na znaczące zwiększenie poziomu zbiórki. Jeżeli dobrowolne programy nie podniosą wyniku z obecnych 58 proc. do poziomu wymaganego przez unijne przepisy, presja na wprowadzenie bardziej scentralizowanego systemu może w kolejnych latach ponownie wzrosnąć.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu