Świat coraz intensywniej poszukuje minerałów potrzebnych do produkcji baterii, elektroniki, urządzeń energetycznych i infrastruktury cyfrowej. Polska również ma zasoby, które mogłyby zainteresować przemysł, a część dawnych zakładów wydobywczych i złóż wciąż kryje niewykorzystany potencjał. Problem polega na tym, że między rozpoznaniem bogactw geologicznych a uruchomieniem kopalni istnieje ogromna luka. Państwo publikuje strategie, organizuje debaty i promuje krajowe zasoby, ale brakuje inwestycji, zaplecza projektowego oraz instytucji zdolnych przeprowadzić przedsięwzięcia od koncepcji do rozpoczęcia wydobycia.
Zapotrzebowanie na minerały krytyczne rośnie wraz z rozwojem energetyki odnawialnej, elektromobilności, magazynowania energii, elektroniki i sztucznej inteligencji. Do produkcji baterii, turbin wiatrowych, silników elektrycznych, układów elektronicznych i infrastruktury telekomunikacyjnej potrzebne są surowce, których dostępność staje się coraz ważniejszym elementem bezpieczeństwa gospodarczego.
Państwa tworzą własne wykazy minerałów krytycznych, analizują zależności od zagranicznych dostawców i próbują zabezpieczać dostęp do złóż. Unia Europejska również uznała dostęp do surowców za jeden z warunków utrzymania konkurencyjności przemysłu. Nie chodzi już wyłącznie o cenę zakupu metalu czy minerału, ale także o pewność dostaw w sytuacji napięć geopolitycznych, ograniczeń eksportowych i zakłóceń transportu.
W tej sytuacji polskie zasoby naturalne coraz częściej wracają do publicznej debaty. W kraju występuje wiele surowców wykorzystywanych przez współczesny przemysł. Poza ropą naftową i gazem ziemnym, których zasoby nie pozwalają na zaspokojenie krajowych potrzeb w skali porównywalnej z największymi producentami, można wskazać liczne złoża metali i minerałów przemysłowych.
Samo występowanie surowca nie oznacza jednak, że można rozpocząć jego wydobycie. Potrzebne są rozpoznane zasoby, dokumentacja geologiczna, projekt techniczny, analiza ekonomiczna, pozwolenia, infrastruktura i przedsiębiorstwo zdolne przeprowadzić inwestycję. Właśnie na tym etapie, zdaniem autora przedstawionej diagnozy, polska polityka surowcowa napotyka zasadniczą barierę.
Od budowania kopalń do likwidowania górnictwa
Obecna sytuacja stanowi wyraźny kontrast wobec polityki prowadzonej w okresie PRL. Wówczas państwo rozwijało górnictwo poprzez konkretne inwestycje, budowę kopalń, zakładów przeróbczych i hut. Nie wszystkie przedsięwzięcia były ekonomicznie uzasadnione, a część z nich wynikała z ówczesnego modelu gospodarki. Mimo to powstała infrastruktura przemysłowa, z której Polska korzysta do dziś.
Najbardziej widocznym przykładem jest górnictwo rud miedzi i powiązany z nim przemysł hutniczy. Rozwijany przez dziesięciolecia sektor stał się jednym z najważniejszych elementów krajowego przemysłu wydobywczego. KGHM Polska Miedź jest dziś przykładem tego, jak inwestycje w wydobycie i przetwórstwo mogą stworzyć cały łańcuch przemysłowy, a nie tylko pojedynczy zakład górniczy.
W kolejnych dekadach polityka wobec krajowego górnictwa zmieniła jednak kierunek. Wiele zakładów zamykano, ograniczano działalność wydobywczą, a kompetencje i zaplecze techniczne związane z przygotowywaniem nowych inwestycji stopniowo traciły znaczenie.
Autor tekstu przypomina również próbę objęcia procesem likwidacyjnym KGHM. Sprzeciw załogi i trwający miesiąc strajk miały doprowadzić do odstąpienia od tych zamierzeń. Ten epizod pokazuje, jak silne znaczenie gospodarcze i społeczne miało górnictwo miedzi dla regionu oraz jak daleko idące konsekwencje mogłaby mieć jego likwidacja.
Dzisiaj Polska staje przed innym wyzwaniem. Zamiast jedynie utrzymywać istniejące zakłady, powinna odpowiedzieć na pytanie, czy potrafi przygotować nowe projekty wydobywcze, wykorzystując rosnące zapotrzebowanie na surowce.
Baryt, fluoryt i nikiel. Złoża, o których ponownie się mówi
Wśród przykładów niewykorzystanego potencjału autor wskazuje złoża barytu i fluorytu związane z dawną kopalnią Stanisławów oraz złoża niklu na Dolnym Śląsku.
Baryt i fluoryt nie należą do surowców, o których najczęściej mówi się w kontekście transformacji energetycznej, ale mają istotne zastosowania przemysłowe. Baryt jest wykorzystywany między innymi w przemyśle wiertniczym, gdzie jego duża gęstość pomaga kontrolować ciśnienie w otworach. Znajduje również zastosowanie w produkcji niektórych materiałów i w przemyśle chemicznym.
Fluoryt jest natomiast ważnym surowcem dla przemysłu chemicznego i metalurgii. Wykorzystuje się go między innymi do produkcji kwasu fluorowodorowego, będącego podstawą wytwarzania wielu związków fluoru. Związki te znajdują zastosowanie w przemyśle chemicznym, elektronicznym i w produkcji materiałów wykorzystywanych w nowoczesnych technologiach.
Nikiel ma jeszcze szersze znaczenie. Jest wykorzystywany w produkcji stali nierdzewnej, stopów specjalnych i baterii. Wraz z rozwojem elektromobilności oraz magazynowania energii stał się jednym z surowców regularnie wymienianych w analizach dotyczących bezpieczeństwa dostaw.
Nie oznacza to jednak, że każde krajowe złoże niklu może stać się podstawą opłacalnej kopalni. O powodzeniu inwestycji decydują między innymi zawartość metalu w rudzie, wielkość zasobów, warunki geologiczne, koszty wydobycia i przeróbki oraz możliwość sprzedaży produktu. Konieczne jest także sprawdzenie, czy istniejąca infrastruktura rzeczywiście nadaje się do ponownego wykorzystania.
Właśnie ten ostatni element jest szczególnie istotny w przypadku dawnych zakładów. Jeżeli część infrastruktury technicznej zachowała przydatność, ponowne uruchomienie wydobycia mogłoby wymagać mniejszych nakładów niż budowa całego zakładu od podstaw. Nie można jednak zakładać, że dawna kopalnia jest gotowa do wznowienia pracy bez szczegółowych badań technicznych i ekonomicznych.
Złoża należą do państwa, ale państwo nie przygotowuje inwestycji
W przedstawionej diagnozie istotną rolę odgrywa kwestia własności zasobów. Wiele złóż należy do Skarbu Państwa, a więc to administracja publiczna ma zasadniczy wpływ na decyzje dotyczące ich udostępnienia i wykorzystania.
Sama własność nie wystarcza jednak do uruchomienia kopalni. Potrzebny jest podmiot, który przeprowadzi cały proces inwestycyjny. Trzeba przygotować dokumentację geologiczną, określić sposób eksploatacji, zaprojektować wyrobiska i instalacje, obliczyć koszty, zaplanować transport oraz przetwarzanie wydobytego surowca.
Dopiero połączenie tych elementów pozwala ocenić, czy dane złoże ma szansę stać się działającym przedsięwzięciem gospodarczym.
W tym miejscu pojawia się zasadniczy problem opisany w materiale: Polska utraciła znaczną część zaplecza projektowego wyspecjalizowanego w przygotowywaniu nowych inwestycji górniczych. Istniejące kompetencje są skoncentrowane przede wszystkim wokół funkcjonujących przedsiębiorstw, które muszą obsługiwać własne potrzeby inwestycyjne.
Brakuje biur projektowych, które potrafią przygotować kopalnię
Projektowanie kopalni jest specjalistyczną dziedziną inżynierii. Nie wystarczy ogólna wiedza geologiczna ani doświadczenie w zarządzaniu inwestycjami budowlanymi. Trzeba znać technologię wydobycia, warunki geologiczne, wentylację, transport podziemny, systemy odwadniania, bezpieczeństwo pracy i zasady prowadzenia robót górniczych.
Projekt musi również uwzględniać ekonomię przedsięwzięcia. Sposób udostępnienia złoża, głębokość wydobycia, wybór technologii i rozmieszczenie infrastruktury wpływają bezpośrednio na koszty produkcji. Błędne założenia mogą sprawić, że inwestycja okaże się nieopłacalna, nawet jeśli samo złoże ma znaczną wartość geologiczną.
Autor wskazuje, że istniejące biuro projektowe związane z Polską Miedzią koncentruje się na obsłudze inwestycji tego sektora. Inne zlecenia realizowane są jedynie w ograniczonym zakresie. W praktyce oznacza to, że państwo może dysponować złożami, ale nie mieć wystarczającego krajowego zaplecza, aby przygotować dla nich kompletne projekty wydobywcze.
Nie rozwiążą tego same uczelnie techniczne. Ich podstawowym zadaniem jest kształcenie inżynierów, prowadzenie badań i rozwijanie wiedzy. Przygotowanie dokumentacji dla konkretnej kopalni wymaga natomiast zespołów posiadających odpowiednie uprawnienia, wieloletnią praktykę i doświadczenie w realizacji podobnych przedsięwzięć.
To różnica między posiadaniem wiedzy naukowej a zdolnością do przeprowadzenia inwestycji. Jedno jest niezbędne dla drugiego, ale nie może go zastąpić.
Zagraniczny projekt może oznaczać przewagę zagranicznego wykonawcy
Naturalnym rozwiązaniem wydawałoby się zlecenie przygotowania dokumentacji zagranicznemu przedsiębiorstwu. Na rynku międzynarodowym działają firmy posiadające doświadczenie w projektowaniu kopalń i zakładów przeróbczych. Mogłyby one przygotować koncepcję, dokumentację techniczną oraz analizę ekonomiczną.
Autor zwraca jednak uwagę na ryzyko związane z takim rozwiązaniem. Firma projektowa, przygotowując inwestycję, uwzględnia nie tylko warunki geologiczne i techniczne, lecz także dostępne technologie, potencjalnych wykonawców i dostawców urządzeń. W praktyce może więc zaproponować model realizacji oparty na zagranicznych przedsiębiorstwach.
Nie musi to automatycznie oznaczać, że zagraniczny projekt będzie droższy lub mniej korzystny. Międzynarodowe firmy mogą dysponować technologiami i doświadczeniem, których brakuje na krajowym rynku. Problem pojawia się wtedy, gdy Polska nie ma własnego zaplecza zdolnego do niezależnej oceny proponowanych rozwiązań i przygotowania konkurencyjnej alternatywy.
W takiej sytuacji krajowe przedsiębiorstwa mogą zostać odsunięte od inwestycji, a część wartości gospodarczej projektu trafi do zagranicznych dostawców i wykonawców. Co więcej, źle przygotowany model ekonomiczny może doprowadzić do wniosku o nieopłacalności eksploatacji, choć przy innym sposobie realizacji inwestycja mogłaby mieć lepsze perspektywy.
Nie chodzi zatem o rezygnację z zagranicznej współpracy, lecz o zachowanie krajowych kompetencji pozwalających państwu samodzielnie oceniać i prowadzić projekty surowcowe.
Kto powinien odbudować krajowe zaplecze?
W przeszłości tworzenie biur projektowych i zaplecza technicznego dla górnictwa należało do zadań zainteresowanych resortów oraz przedsiębiorstw państwowych. W obecnych warunkach autor wskazuje na Ministerstwo Energii jako instytucję, która powinna zająć się przygotowaniem takiego rozwiązania.
Problemem jest jednak brak decyzji politycznych i finansowania. Według przedstawionej diagnozy wznowienie eksploatacji części krajowych złóż nie stało się dotąd przedmiotem odpowiednio konkretnych rozstrzygnięć na poziomie parlamentarnym i rządowym.
Bez decyzji o uruchomieniu programu inwestycyjnego trudno oczekiwać, że ministerstwo będzie dysponowało środkami na odbudowę zaplecza projektowego. Nie wystarczą konferencje, deklaracje o znaczeniu surowców krytycznych ani kolejne opracowania dotyczące zasobów geologicznych.
Potrzebne są konkretne działania: wskazanie złóż przeznaczonych do dalszego przygotowania, ocena ich opłacalności, finansowanie dokumentacji technicznej i ekonomicznej oraz stworzenie zespołów zdolnych do prowadzenia projektów. Dopiero na tej podstawie można podejmować decyzje o inwestycjach i wybierać przedsiębiorstwa odpowiedzialne za ich realizację.
Polska zna swoje bogactwa, ale nie przekłada tej wiedzy na wydobycie
Największy paradoks krajowej polityki surowcowej polega na różnicy między rozpoznaniem zasobów a ich gospodarczym wykorzystaniem. Dokumentacja geologiczna jest rozbudowywana, kolejne opracowania opisują potencjał polskiej ziemi, a lista surowców uznawanych za ważne dla przemysłu stale się zmienia.
Tymczasem samo rozpoznanie złoża nie tworzy bezpieczeństwa surowcowego. Państwo może wiedzieć, gdzie znajdują się złoża niklu, fluorytu czy barytu, ale dopóki nie ma projektu, finansowania, wykonawców i decyzji inwestycyjnych, pozostają one przede wszystkim potencjałem zapisanym w dokumentach.
To szczególnie istotne w czasie, gdy Unia Europejska i największe gospodarki świata próbują ograniczać zależność od importu surowców. Własne wydobycie nie musi oznaczać pełnej samowystarczalności, ale może zwiększać bezpieczeństwo dostaw, tworzyć miejsca pracy i rozwijać krajowe kompetencje przemysłowe.
Polska potrzebuje więc czegoś więcej niż kolejnej strategii surowcowej. Potrzebuje zdolności do przygotowywania i realizowania inwestycji. Bez odbudowy krajowego zaplecza projektowego nawet atrakcyjne złoża mogą pozostać niewykorzystane, a medialna promocja bogactw naturalnych będzie wyprzedzać rzeczywiste możliwości przemysłu.

