Producenci ryb hodowlanych mierzą się z coraz droższymi składnikami pasz. W pierwszych siedmiu miesiącach 2026 roku światowa produkcja mączki rybnej była o 49 proc. niższa niż rok wcześniej, a produkcja oleju rybnego spadła o 30 proc. Problem dotyczy szczególnie Peru i Chile, które należą do najważniejszych dostawców surowców wykorzystywanych w żywieniu łososi. Polskie Stowarzyszenie Przetwórców Ryb ostrzega, że rosnące koszty mogą przełożyć się na ceny produktów rybnych.
Hodowla ryb coraz mocniej konkuruje o zasoby, których nie da się szybko zwiększyć. Połowy dziko żyjących gatunków od lat nie rosną w takim tempie jak światowa produkcja ryb i owoców morza, a akwakultura odpowiada już za ponad połowę produkcji zwierząt wodnych przeznaczonych do spożycia przez ludzi. W rezultacie rośnie zapotrzebowanie na pasze, w tym na składniki pochodzenia morskiego. Ich dostępność zależy jednak od kondycji stad ryb, limitów połowowych, warunków oceanicznych i sytuacji w najważniejszych regionach rybackich.
Mączka rybna i olej rybny powstają przede wszystkim z niewielkich, tłustych gatunków ryb pelagicznych, które żyją w toni wodnej, między innymi sardeli. Mączka dostarcza paszy białka, a olej jest skoncentrowanym źródłem tłuszczów, w tym kwasów tłuszczowych omega 3. Oba składniki mają znaczenie w żywieniu gatunków hodowlanych o wysokich wymaganiach pokarmowych, takich jak łosoś atlantycki.
Według danych organizacji IFFO, zrzeszającej podmioty związane z produkcją mączki i oleju rybnego, w pierwszych siedmiu miesiącach 2026 roku produkcja mączki była o 49 proc. niższa niż w analogicznym okresie 2025 roku. Produkcja oleju rybnego spadła w tym czasie o 30 proc. Największy wpływ na ten wynik miały słabsze połowy w Peru i Chile, a dodatkowe ograniczenia występowały w części krajów Afryki i Europy Północnej.
Sytuacja nie była jednak jednakowa we wszystkich regionach. IFFO informowała w październiku, że dane za sierpień przyniosły poprawę globalnej produkcji, między innymi dzięki większej dostępności surowca w Chile, Hiszpanii i Stanach Zjednoczonych. Mimo tego skumulowana produkcja mączki w krajach monitorowanych przez organizację pozostawała o 45 proc. niższa niż rok wcześniej, a oleju rybnego o 26 proc. niższa. Peru nadal pozostawało głównym źródłem problemów podażowych.
To rozróżnienie jest istotne: spadek produkcji w pierwszych siedmiu miesiącach nie oznacza, że w każdym kolejnym miesiącu podaż musi nadal maleć. Pokazuje jednak, jak duże niedobory powstały w pierwszej części roku i jak trudno szybko je odrobić.
Peru i Chile pod presją El Niño
Największe problemy z dostępnością surowca dotyczą zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej. Peru jest jednym z najważniejszych producentów mączki i oleju rybnego na świecie. Duża część tamtejszej produkcji opiera się na połowie sardeli peruwiańskiej, zwanej także anchovetą. Ryba ta tworzy ogromne ławice w chłodnych, bogatych w składniki odżywcze wodach u wybrzeży kraju.
Ten ekosystem jest jednak wrażliwy na zmiany temperatury oceanu. Zjawisko El Niño osłabia wynoszenie ku powierzchni zimnych, bogatych w substancje odżywcze wód głębinowych. W rezultacie zmieniają się warunki żerowania i rozmieszczenie sardeli. Ryby mogą przemieszczać się na inne głębokości lub w inne rejony, co utrudnia połowy. W takich warunkach znaczenie mają również ograniczenia wprowadzane przez władze, które chronią młode osobniki i zasoby przed nadmierną eksploatacją.
W 2026 roku problemy były widoczne w danych połowowych. W Peru pierwszy sezon połowowy sardeli w północnośrodkowej części kraju został przerwany, a 10 czerwca działalność połowowa została zawieszona. Do tego momentu wykorzystano zaledwie około jednej czwartej przyznanego limitu. Według IFFO ograniczona dostępność surowca w Peru istotnie wpłynęła na światową produkcję składników paszowych.
Sytuację pogarsza rozwijające się El Niño. Amerykańska Narodowa Administracja Oceaniczna i Atmosferyczna (NOAA) w komunikacie z 8 października 2026 roku oceniła, że zjawisko nadal się nasila, a prawdopodobieństwo utrzymania silnego lub bardzo silnego epizodu do okresu od stycznia do marca 2027 roku przekracza 83 proc. NOAA oszacowała również na 83 proc. prawdopodobieństwo, że w okresie od października do grudnia 2026 roku El Niño osiągnie poziom historyczny, przekraczający wcześniejsze epizody odnotowane od 1950 roku.
W mediach pojawia się określenie El Niño „Godzilla”, odnoszące się do prognozowanej wyjątkowej siły zjawiska. Nie jest to jednak oficjalna kategoria NOAA. Agencja posługuje się klasyfikacją opartą na anomaliach temperatury powierzchni oceanu i wskaźnikach opisujących stan całego układu oceaniczno atmosferycznego.
Prognoza NOAA potwierdza, że ryzyko silnego zjawiska jest wysokie, ale nie oznacza automatycznie, że połowy w Peru i Chile będą przez cały sezon niemożliwe. Na wielkość produkcji wpływają także lokalne warunki oceaniczne, stan stad ryb, limity połowowe i decyzje administracyjne. Dla producentów pasz oznacza to jednak dużą niepewność w planowaniu zakupów surowców.
Ceny mączki i oleju rybnego osiągają wysokie poziomy
Ograniczona podaż szybko znajduje odzwierciedlenie na rynku. Według danych FAO w maju 2026 roku cena wysokobiałkowej mączki rybnej typu super prime, oferowanej z dostawą FOB z Peru, wynosiła około 2500 dolarów za tonę. Rok wcześniej było to około 1400 dolarów. Oznacza to wzrost o blisko 80 proc. w ciągu roku.
Drożał również olej rybny. FAO podawała, że w maju 2026 roku cena oleju paszowego wynosiła około 4100 dolarów za tonę, czyli o 64 proc. więcej niż rok wcześniej. Są to konkretne notowania dla określonych gatunków i parametrów jakościowych, dlatego nie należy utożsamiać ich bezpośrednio z każdą ceną oleju rybnego na rynku europejskim.
W kolejnych miesiącach ceny pozostawały wysokie. Notowania rynkowe z września wskazywały między innymi na ceny peruwiańskiej mączki rybnej przekraczające 3300 dolarów za tonę oraz oleju rybnego w granicach około 7650 dolarów za tonę. Wartości zależą od jakości produktu, zawartości białka lub kwasów tłuszczowych, pochodzenia i warunków dostawy.
Polskie Stowarzyszenie Przetwórców Ryb zwraca uwagę na jeszcze większy wzrost cen oleju rybnego w porównaniu z poziomami sprzed kilku lat. Według danych przywoływanych przez organizację jego cena wzrosła z około 1500 do 1750 euro za tonę do około 6500 euro. Takie porównanie pokazuje skalę presji kosztowej, choć dla precyzyjnej oceny trzeba uwzględniać różnice w terminach notowań, jakości i rodzaju kontraktów.
– To nie jest sytuacja, w której jeden składnik drożeje przez kilka miesięcy, a potem wszystko wraca do normy. Mamy do czynienia z ograniczoną podażą surowców morskich, rosnącym popytem i coraz większymi wahaniami ich dostępności. El Niño dodatkowo wzmacnia problem, który ma znacznie głębsze podłoże – mówi Arletta Wenderlich, dyrektor Polskiego Stowarzyszenia Przetwórców Ryb.
Akwakultura potrzebuje coraz więcej pasz
Problem ma charakter strukturalny, ponieważ produkcja ryb hodowlanych rośnie szybciej niż połowy dzikich gatunków. Najnowszy raport FAO o stanie światowego rybołówstwa i akwakultury, opublikowany w czerwcu 2026 roku, wskazuje, że w 2024 roku światowa produkcja zwierząt wodnych z hodowli przekroczyła 100 mln ton i wyniosła 103 mln ton. Było to 53 proc. całej światowej produkcji zwierząt wodnych. Połowy dzikich gatunków dostarczyły około 92 mln ton.
Akwakultura stała się więc największym źródłem zwierząt wodnych przeznaczonych do konsumpcji. Jej rozwój zwiększa zapotrzebowanie na pasze, a w przypadku gatunków mięsożernych, takich jak łosoś, istotne pozostają składniki pochodzenia morskiego.
Nie oznacza to, że każda tona wyprodukowanego łososia wymaga takiej samej ilości mączki i oleju rybnego jak kilkanaście czy kilkadziesiąt lat temu. Producenci pasz stopniowo zmieniali receptury, zwiększając udział składników roślinnych i innych alternatywnych źródeł białka oraz tłuszczu. Mimo tego olej rybny pozostaje ważnym surowcem ze względu na zawartość długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega 3, szczególnie EPA i DHA.
Ryby hodowlane potrzebują tych składników do prawidłowego wzrostu i rozwoju. W przypadku łososia ich obecność w paszy wpływa również na skład tłuszczu w mięsie, a więc na właściwości odżywcze produktu trafiającego do konsumenta.
Alternatywne składniki pasz nie rozwiązują problemu od ręki
Branża od lat poszukuje sposobów na ograniczenie wykorzystania mączki i oleju rybnego. W paszach stosuje się między innymi białka roślinne, oleje z roślin oleistych, składniki pochodzące z przetwórstwa innych produktów spożywczych oraz surowce wytwarzane z mikroorganizmów.
Rozwijane są również rozwiązania oparte na owadach i mikroalgach. Mączka z owadów może dostarczać białka, natomiast mikroalgi są jednym z potencjalnych źródeł kwasów tłuszczowych omega 3. W przypadku olejów z mikroalg możliwe jest ograniczenie zależności od połowów ryb wykorzystywanych do produkcji oleju.
Każda z tych technologii ma jednak ograniczenia. Liczy się nie tylko wartość odżywcza, lecz także cena, dostępność w dużej skali, stabilność jakości i możliwość wykorzystania w przemysłowej produkcji pasz. Zastąpienie jednego składnika drugim wymaga też odpowiedniego zbilansowania receptury. Nie wystarczy zamienić oleju rybnego na dowolny tłuszcz roślinny, ponieważ nie wszystkie źródła dostarczają tych samych kwasów tłuszczowych.
Dlatego producenci pasz starają się budować bardziej zróżnicowane receptury, a nie całkowicie rezygnować z surowców morskich. Zmniejszenie ich udziału może ograniczyć ryzyko związane z niedoborami, ale nie usuwa problemu, jeżeli alternatywne składniki również drożeją lub nie są dostępne w odpowiedniej ilości.
Transport, energia i opakowania zwiększają koszty przetwórstwa
Problemy z surowcami do produkcji pasz to tylko jedna część presji kosztowej. Przetwórcy ryb muszą uwzględniać także wydatki na energię, paliwa, transport, opakowania, chłodzenie i mrożenie. W przypadku produktów wymagających utrzymania niskiej temperatury logistyka jest szczególnie istotna, ponieważ przerwanie łańcucha chłodniczego może doprowadzić do pogorszenia jakości lub utraty towaru.
Dodatkowym utrudnieniem są zakłócenia w międzynarodowym transporcie morskim. Napięcia na Bliskim Wschodzie i ograniczenia w żegludze przez Kanał Sueski mogą wymuszać kierowanie statków na dłuższe trasy wokół Afryki. Zwiększa to czas przewozu, zużycie paliwa i koszty obsługi ładunków. Skutki odczuwają nie tylko importerzy surowców, ale również firmy sprowadzające opakowania, dodatki technologiczne i inne materiały wykorzystywane w przetwórstwie.
W efekcie wzrost kosztów może pojawiać się na kilku etapach łańcucha dostaw jednocześnie. Hodowca płaci więcej za paszę, przetwórca ponosi wyższe wydatki na surowiec i energię, a dystrybutor musi uwzględnić koszty transportu i przechowywania. Nie wszystkie te podwyżki trafiają od razu do ceny detalicznej, ale ograniczają możliwości firm do absorbowania kolejnych wzrostów.
Czy łosoś w sklepach będzie droższy?
Polskie Stowarzyszenie Przetwórców Ryb przewiduje, że utrzymywanie się obecnych tendencji może doprowadzić do kolejnych podwyżek cen ryb, szczególnie łososia. To gatunek mocno związany z akwakulturą i produkcją przemysłowych pasz, dlatego wzrost kosztów składników wykorzystywanych w żywieniu może mieć dla niego szczególne znaczenie.
Nie oznacza to jednak, że ceny wszystkich ryb wzrosną w takim samym stopniu. Inaczej kształtują się koszty hodowli łososia, inaczej połowu dorsza czy śledzia, a jeszcze inaczej produkcji ryb słodkowodnych. Wpływ na ceny detaliczne zależy również od kraju pochodzenia, rodzaju produktu, kursów walut, kosztów transportu, umów handlowych i marż na kolejnych etapach sprzedaży.
W przypadku łososia znaczenie ma także sytuacja największych producentów, zwłaszcza Norwegii i Chile. Nawet jeśli ceny pasz rosną, ostateczna cena ryby zależy od relacji między podażą a popytem na rynku międzynarodowym. Koszty hodowli są jednym z elementów tej kalkulacji, ale nie jedynym.
– Producenci i przetwórcy przez długi czas starali się przejmować na siebie część wzrostu kosztów i szukają alternatywnych rozwiązań. Przy tak dużej skali zmian nie da się jednak wykluczyć, że część tych kosztów przełoży się na ceny. Dlatego rynek powinien w szczególności liczyć się z możliwością podwyżek cen ryb w kolejnych miesiącach – dodaje Arletta Wenderlich, dyrektor PSPR.
Skala wpływu El Niño na rynek żywności może wykraczać poza jeden sezon połowowy. FAO wskazuje, że zakłócenia w produkcji mączki i oleju rybnego w 2026 roku zbiegły się z ograniczonymi zapasami tych surowców i niższymi limitami połowowymi w części regionów. Oznacza to, że nawet poprawa warunków oceanicznych nie musi natychmiast przywrócić wcześniejszej dostępności surowca.
Fot. Pixabay

