Młodzi Polacy rozpoczynają dorosłe życie w rzeczywistości, w której coraz trudniej oddzielić presję zawodową od problemów finansowych i psychicznych. Znalezienie pierwszej pracy nie zawsze oznacza stabilność, ukończenie studiów nie gwarantuje poczucia bezpieczeństwa, a samodzielne mieszkanie dla wielu młodych dorosłych pozostaje trudnym do osiągnięcia celem. Jednocześnie rosną oczekiwania dotyczące kompetencji, elastyczności i gotowości do ciągłego dostosowywania się do zmian.
Niepokojące sygnały przynosi „Diagnoza Młodzieży 2026”, opracowanie przygotowane na podstawie analizy ponad 200 badań z lat 2020 do 2025 oraz badań własnych ekspertów Polskiego Towarzystwa Polityki Społecznej. Wynika z niego, że 60 proc. nastolatków doświadcza chronicznego stresu i przemęczenia, a 40 proc. wykazuje objawy depresyjne. Problemy dotyczą również młodych dorosłych, którzy muszą odnaleźć się na rynku pracy i rozpocząć samodzielne życie.
Równolegle badania dotyczące studentów pokazują, że wejście w życie zawodowe nie zawsze budzi optymizm. Młodzi ludzie obawiają się warunków zatrudnienia, wysokości wynagrodzeń i możliwości pogodzenia pracy z edukacją. W takiej sytuacji zdrowie psychiczne staje się nie tylko kwestią indywidualnego samopoczucia, lecz także ważnym wyzwaniem społecznym i gospodarczym.
Niepokojące dane o kondycji psychicznej młodego pokolenia
Raport „Diagnoza Młodzieży 2026” obejmuje młodzież w wieku od 15 do 18 lat oraz młodych dorosłych w wieku od 19 do 29 lat. Łącznie te grupy liczą w Polsce ponad 5,7 mln osób. Skala badania pozwala spojrzeć na wyzwania młodego pokolenia szerzej niż tylko przez pryzmat pojedynczych problemów szkolnych, rodzinnych czy zawodowych.
Wśród najważniejszych ustaleń znalazły się dane dotyczące zdrowia psychicznego. Chroniczny stres i przemęczenie deklaruje 60 proc. nastolatków, natomiast 40 proc. wykazuje objawy depresyjne. Ponadto 62 proc. doświadcza przemocy rówieśniczej, a 17 proc. dokonało samookaleczeń.
Wyniki te nie oznaczają, że każda z tych osób ma zdiagnozowane zaburzenie psychiczne. Objawy depresyjne nie są tym samym co diagnoza kliniczna, podobnie jak deklarowany stres nie przesądza o występowaniu konkretnej choroby. Dane pokazują jednak skalę trudności, które wymagają uwagi ze strony rodzin, szkół, systemu ochrony zdrowia i instytucji publicznych.
Nie można również zakładać, że sytuacja wszystkich młodych ludzi jest taka sama. Na kondycję psychiczną wpływają między innymi relacje z bliskimi, sytuacja materialna, doświadczenia szkolne, środowisko cyfrowe i dostęp do pomocy. Istotne jest jednak to, że niepokojące sygnały występują na tyle szeroko, iż nie można traktować ich wyłącznie jako problemu pojedynczych osób.
Rynek pracy staje się kolejnym źródłem niepewności
Dla wielu młodych ludzi rozpoczęcie kariery zawodowej powinno oznaczać większą niezależność. Własne wynagrodzenie pozwala planować wydatki, zdobywać doświadczenie i stopniowo uniezależniać się od rodziców. Rzeczywistość bywa jednak bardziej skomplikowana.
Raport „Portfel Studenta 2025”, przygotowany przez Warszawski Instytut Bankowości i Związek Banków Polskich, pokazuje, że 57 proc. badanych studentów ocenia sytuację swojej grupy na rynku pracy jako złą. Jedynie 12 proc. uznaje ją za dobrą. W ocenie uwzględniono między innymi dostępność ofert pracy, warunki zatrudnienia, wynagrodzenia oraz możliwość łączenia pracy ze studiami.
To istotny sygnał, ponieważ subiektywna ocena szans zawodowych wpływa na sposób, w jaki młodzi ludzie planują przyszłość. Jeśli znalezienie pracy odpowiadającej kwalifikacjom wydaje się trudne, a dostępne oferty nie zapewniają wystarczających dochodów, wejście w dorosłość może wiązać się z rozczarowaniem i poczuciem braku kontroli.
Nie oznacza to, że każdy młody człowiek ma problem ze znalezieniem zatrudnienia. Dane Głównego Urzędu Statystycznego pokazują, że sytuacja różni się wyraźnie w zależności od wieku. W 2024 r. wskaźnik zatrudnienia wynosił 53,1 proc. w grupie od 20 do 24 lat i 83,3 proc. wśród osób w wieku od 25 do 29 lat. Część młodszych osób nadal się uczy, dlatego nie należy utożsamiać wszystkich niepracujących z bezrobotnymi.
Ważne jest natomiast, że samo znalezienie jakiejkolwiek pracy nie zawsze rozwiązuje problem. Dla osób rozpoczynających karierę liczą się także wysokość wynagrodzenia, przewidywalność grafiku, możliwość rozwoju i szansa na utrzymanie się bez stałej pomocy rodziny.
Pierwsza praca nie zawsze daje poczucie bezpieczeństwa
Początek kariery zawodowej wiąże się z koniecznością dostosowania się do nowych obowiązków, zasad funkcjonowania organizacji i oczekiwań przełożonych. Młody pracownik często musi jednocześnie zdobywać doświadczenie, rozwijać kompetencje i udowadniać swoją wartość na rynku.
Sama presja związana z nauką nowych zadań nie musi być szkodliwa. Problem pojawia się wtedy, gdy towarzyszy jej długotrwała niepewność dotycząca zatrudnienia, brak przewidywalności albo poczucie, że mimo wysiłku trudno osiągnąć finansową niezależność.
W części branż młodzi pracownicy konkurują z osobami posiadającymi większe doświadczenie, a wymagania dotyczące umiejętności zmieniają się wraz z rozwojem technologii. Pojawienie się narzędzi opartych na sztucznej inteligencji dodatkowo skłania część osób do zastanawiania się, które kompetencje pozostaną poszukiwane i jak będzie wyglądała ich przyszła ścieżka zawodowa.
Jednocześnie nie należy zakładać, że rynek pracy jest dla młodych wyłącznie źródłem zagrożeń. Zatrudnienie może wzmacniać poczucie sprawczości, umożliwiać budowanie relacji społecznych i dawać satysfakcję z rozwoju. Kluczowe znaczenie mają warunki, w jakich odbywa się ten proces, oraz to, czy młody człowiek otrzymuje odpowiednie wsparcie na początku kariery.
Koszty życia utrudniają usamodzielnienie
Problemy związane z pracą nie kończą się na otrzymaniu pierwszej wypłaty. Dla młodych dorosłych równie istotna jest relacja między dochodami a kosztami życia, szczególnie wydatkami na mieszkanie, żywność, transport i edukację.
Raport „Diagnoza Młodzieży 2026” wskazuje, że 53 proc. młodych dorosłych mieszka z rodzicami i ma trudności z usamodzielnieniem się. Nie oznacza to, że każdy z nich pozostaje w domu rodzinnym z powodów finansowych. W wielu przypadkach znaczenie mogą mieć również edukacja, sytuacja rodzinna lub osobiste preferencje. Dane pokazują jednak, że przejście do samodzielnego życia jest dla znacznej części młodego pokolenia wyzwaniem.
Jeżeli wynagrodzenie nie wystarcza na pokrycie podstawowych kosztów, młody człowiek może mieć ograniczoną możliwość planowania dalszej przyszłości. Oszczędzanie, przeprowadzka do innego miasta, kontynuowanie nauki czy zmiana pracy stają się trudniejsze, gdy większość dochodów pochłaniają bieżące wydatki.
Niepewność materialna może również wpływać na decyzje dotyczące życia prywatnego. Trudności w znalezieniu mieszkania i zgromadzeniu oszczędności mogą opóźniać wyprowadzkę z domu rodzinnego oraz ograniczać poczucie niezależności.
Nie ma podstaw, aby uznać, że same problemy mieszkaniowe automatycznie prowadzą do zaburzeń psychicznych. Długotrwałe napięcie finansowe może jednak dokładać się do innych obciążeń, szczególnie gdy towarzyszy mu presja zawodowa, trudności w relacjach i brak poczucia wpływu na własną przyszłość.
Młodzi odczuwają więcej emocji, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych
Nie wszystkie badania wskazują na prosty obraz pokolenia, które jest coraz bardziej nieszczęśliwe. Raport CBOS o kondycji psychicznej młodych Polaków, opublikowany w czerwcu 2025 r., pokazał, że osoby z pokolenia Z, czyli w wieku od 18 do 29 lat, oraz przedstawiciele pokolenia Y, w wieku od 30 do 44 lat, częściej niż ogół dorosłych deklarowali zarówno emocje pozytywne, jak i negatywne.
Młodzi częściej doświadczali między innymi ekscytacji i dumy z osiągnięć, ale również złości, rozdrażnienia i bezradności. Wyniki sugerują zatem nie tyle jednoznaczny brak pozytywnych doświadczeń, ile większą intensywność przeżywanych emocji w porównaniu z ogółem dorosłych.
W badaniu CBOS 8 proc. respondentów z grupy w wieku od 18 do 44 lat deklarowało występowanie myśli samobójczych, w porównaniu z 1 proc. w ogólnej populacji dorosłych. Dane pochodzą z badania przeprowadzonego jesienią 2024 r. na reprezentatywnej próbie 1573 osób w wieku od 18 do 44 lat. Nie należy ich interpretować jako pomiaru wszystkich młodych ludzi w Polsce ani jako dowodu, że sytuacja z roku na rok systematycznie się pogarsza.
Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden wynik: 74 proc. respondentów oceniło swoje zdrowie psychiczne jako dobre, 20 proc. jako przeciętne, a 5 proc. jako złe. Nawet przy wysokiej liczbie zgłaszanych trudnych emocji większość badanych nie oceniała swojego stanu psychicznego negatywnie.
Takie zestawienie pokazuje, dlaczego problem wymaga dokładnej analizy, a nie prostych etykiet. Młodzi ludzie mogą jednocześnie odczuwać satysfakcję z życia, mieć ambicje i plany, a także zmagać się z silnym stresem lub okresami kryzysu.
Media społecznościowe to tylko część większego problemu
W dyskusji o zdrowiu psychicznym młodego pokolenia często wskazuje się na media społecznościowe, presję porównywania się z innymi i nadmiar informacji. Są to ważne obszary, ale sprowadzanie wszystkich problemów do korzystania z internetu byłoby uproszczeniem.
Młodzi ludzie funkcjonują jednocześnie w środowisku cyfrowym, edukacyjnym, rodzinnym i zawodowym. Doświadczenia z jednego obszaru mogą wpływać na pozostałe. Trudności w relacjach rówieśniczych mogą pogarszać samopoczucie w szkole, a problemy finansowe mogą ograniczać możliwość odpoczynku, rozwoju zainteresowań czy korzystania z pomocy specjalistycznej.
Diagnoza Młodzieży 2026 zwraca uwagę zarówno na cyfrowe środowisko życia młodych, jak i na znaczenie rodziny, relacji, edukacji, pracy oraz samodzielności mieszkaniowej. Taki szeroki obraz jest ważny, ponieważ nie istnieje jedno rozwiązanie, które odpowiadałoby na wszystkie źródła napięcia.
Ograniczanie szkodliwych doświadczeń w internecie może być częścią odpowiedzi, ale nie zastąpi wsparcia psychologicznego, poprawy warunków w szkołach ani działań ułatwiających młodym dorosłym wejście w życie zawodowe.
Co mogą zrobić pracodawcy?
Pracodawcy nie odpowiadają za wszystkie problemy zdrowia psychicznego młodych ludzi. Mogą jednak wpływać na to, czy pierwsze doświadczenia zawodowe pomagają budować pewność siebie, czy dodatkowo zwiększają stres.
Znaczenie mają między innymi jasne zasady pracy, realistyczne oczekiwania wobec osób bez doświadczenia, odpowiednie wdrożenie oraz dostęp do informacji zwrotnej. Młody pracownik powinien wiedzieć, czego się od niego oczekuje, jak będzie oceniana jego praca i gdzie może zwrócić się o pomoc w razie problemów.
Istotne jest również przeciwdziałanie mobbingowi i przemocy, a także tworzenie środowiska, w którym można zgłaszać trudności bez obawy przed automatycznym uznaniem pracownika za niekompetentnego. W przypadku osób łączących zatrudnienie z nauką znaczenie może mieć także przewidywalność grafiku.
Takie działania nie eliminują wszystkich źródeł stresu, ale mogą ograniczać niepotrzebną presję i ułatwiać adaptację do pracy. Z perspektywy przedsiębiorstw lepsze wdrożenie młodych pracowników może sprzyjać również ich rozwojowi zawodowemu i ograniczać rotację.
Potrzebne jest wsparcie, zanim pojawi się poważny kryzys
Wyniki badań wskazują na potrzebę rozwijania profilaktyki zdrowia psychicznego, poprawy dostępności pomocy oraz wzmacniania kompetencji społecznych. Ważne jest, aby wsparcie nie ograniczało się do interwencji podejmowanych dopiero wtedy, gdy problemy stają się poważne.
W szkołach znaczenie ma możliwość szybkiego uzyskania pomocy, reagowanie na przemoc rówieśniczą i rozwijanie umiejętności radzenia sobie z emocjami. Na uczelniach potrzebne są rozwiązania dostępne dla studentów zmagających się z presją nauki, problemami finansowymi i trudnościami w łączeniu edukacji z pracą.
W przypadku młodych dorosłych ważne są również warunki wejścia na rynek pracy i usamodzielnienia się. Stabilniejsze zatrudnienie, lepszy dostęp do mieszkań i sprawne usługi publiczne nie zastąpią leczenia ani indywidualnego wsparcia psychologicznego, ale mogą ograniczać część obciążeń związanych z codziennym funkcjonowaniem.
Diagnoza Młodzieży 2026 ma stanowić podstawę prac nad Krajową Strategią Młodzieżową. Wśród wskazywanych kierunków działań znalazły się wzmacnianie odporności psychicznej, ograniczanie szkodliwego wpływu środowiska cyfrowego oraz poprawa sytuacji młodych dorosłych na rynku pracy i w obszarze mieszkalnictwa.
Samo przygotowanie strategii nie rozwiąże problemów. Istotne będzie przełożenie rekomendacji na konkretne działania, zapewnienie im finansowania i sprawdzenie, czy rzeczywiście poprawiają dostęp do wsparcia.
Kondycja młodego pokolenia to także wyzwanie dla gospodarki
Zdrowie psychiczne młodych ludzi ma znaczenie nie tylko dla ich życia prywatnego, lecz także dla edukacji, zatrudnienia i rozwoju całej gospodarki. Długotrwałe trudności mogą utrudniać naukę, utrzymywanie relacji, podejmowanie decyzji i funkcjonowanie w pracy. Jednocześnie odpowiednie wsparcie oraz dobre warunki rozwoju mogą pomagać młodym ludziom wykorzystywać swoje umiejętności i budować stabilną przyszłość.
Nie można jednak sprowadzać zdrowia psychicznego do produktywności. Celem działań powinno być przede wszystkim dobro człowieka, jego bezpieczeństwo i możliwość normalnego funkcjonowania. Korzyści dla pracodawców i gospodarki są ważne, ale stanowią tylko jeden z elementów szerszego obrazu.
Dane o stresie, objawach depresyjnych, przemocy rówieśniczej i obawach dotyczących rynku pracy pokazują, że młode pokolenie potrzebuje uważniejszego wsparcia. Nie dowodzą one, że wszyscy młodzi ludzie znajdują się w kryzysie ani że ich sytuacja stale się pogarsza. Wskazują jednak na skalę wyzwań, których nie należy lekceważyć.
Wejście w dorosłość nie powinno oznaczać konieczności samodzielnego radzenia sobie jednocześnie z niepewnością finansową, presją zawodową i problemami psychicznymi. Jeżeli Polska chce wykorzystać potencjał młodego pokolenia, musi zadbać nie tylko o jego kwalifikacje i zatrudnienie, lecz także o warunki, w których młodzi ludzie mogą bezpiecznie się rozwijać, uzyskiwać pomoc i stopniowo budować niezależne życie.
Fot. Pixabay

