Żelazny Most pod lupą rządu i posłów. Bezpieczeństwo zbiornika i przyszłość mieszkańców Tarnówka

Wizyta posła Arkadiusza Sikory i wiceministra infrastruktury Przemysława Koperskiego na zbiorniku odpadów poflotacyjnych Żelazny Most ponownie zwróciła uwagę na kwestie bezpieczeństwa jednego z największych tego typu obiektów na świecie. W centrum dyskusji znalazły się zarówno stan techniczny zbiornika i sposób jego eksploatacji, jak i problemy mieszkańców okolicznych miejscowości, którzy od lat zmagają się z pyleniem i zabiegają o wykup swoich nieruchomości przez KGHM.

Żelazny Most znajduje się kilka kilometrów na północ od Lubina, na Dolnym Śląsku. Jest kluczowym elementem infrastruktury technologicznej polskiego przemysłu miedziowego. Skala obiektu sprawia, że jego stan i sposób prowadzenia eksploatacji mają znaczenie nie tylko dla działalności KGHM, lecz także dla bezpieczeństwa oraz warunków życia mieszkańców okolicznych terenów.

W połowie października zbiornik odwiedzili legnicki poseł Arkadiusz Sikora oraz wiceminister infrastruktury Przemysław Koperski, odpowiedzialny za obszar związany z Państwowym Gospodarstwem Wodnym Wody Polskie. Po wizytacji poseł udzielił wywiadu lokalnemu portalowi Wasz Region, podkreślając, że jednym z najważniejszych tematów była ochrona mieszkańców całego regionu.

W ocenie Arkadiusza Sikory obiekt jest obecnie bardzo dobrze zabezpieczony pod względem technicznym. Jednocześnie poseł przypomniał, że wiosną 2024 roku, w okresie zmiany rządu, zbiornik miał być wypełniony niemal po brzegi. Sytuacja ta miała stanowić sygnał alarmowy i wymagać szybkiej interwencji.

Według przedstawionej przez niego relacji podjęto działania polegające na odpowiednim rozcieńczaniu i stopniowym odprowadzaniu wody ze zbiornika. Miało to umożliwić obniżenie poziomu lustra wody do stanu, który obecnie nie stwarza zagrożenia zalaniem mieszkańców.

Ocena aktualnego zabezpieczenia nie rozstrzyga jednak wszystkich pytań dotyczących przyszłości obiektu. Bieżący poziom wody, stan techniczny budowli oraz dopuszczalne warunki dalszego składowania odpadów to odrębne zagadnienia, które wymagają oceny na podstawie dokumentacji technicznej i regularnego monitoringu.

Tarnówek i problem pylenia. Mieszkańcy chcą sprzedać swoje domy

Jednym z najtrudniejszych tematów poruszonych podczas wizyty była sytuacja mieszkańców Tarnówka, położonego w sąsiedztwie obiektu. W cieplejszych, suchych okresach drobnoziarnisty materiał z odsłoniętych powierzchni zbiornika może być unoszony przez wiatr i przenoszony poza jego teren. Dla ludzi mieszkających w pobliżu oznacza to uciążliwości wpływające na codzienne życie.

Problem pylenia nie jest wyłącznie kwestią zgłaszaną przez mieszkańców. W opracowaniu opublikowanym w materiałach Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej autorzy związani z Zakładem Hydrotechnicznym KGHM opisali, że wysychający odpad poflotacyjny, ze względu na drobne uziarnienie, może być porywany przez wiatr. Wskazali również stosowane metody ograniczania emisji, obejmujące między innymi utrzymywanie odpowiedniej wilgotności powierzchni, zazielenianie wybranych obszarów, kurtyny wodne i środki wiążące ziarna materiału.

Sama obecność rozwiązań ograniczających pylenie nie oznacza jednak, że problem został wyeliminowany we wszystkich miejscach i warunkach pogodowych. Z perspektywy mieszkańców kluczowe pozostaje to, czy podejmowane działania rzeczywiście zapewniają akceptowalne warunki życia.

Według relacji przedstawionej przez Arkadiusza Sikorę znaczna część mieszkańców, a nawet większość osób zainteresowanych sprawą, chciałaby opuścić swoje nieruchomości. Oczekują oni, że KGHM wykupi domy i działki, pozwalając im przenieść się do innych lokalizacji.

To zagadnienie wykracza poza kwestię samej rekompensaty finansowej. Właściciele nieruchomości muszą mieć możliwość zakupu innego lokum za uzyskane środki. Jeżeli proponowana cena nie odpowiada wartości nieruchomości albo nie pozwala na odtworzenie dotychczasowych warunków mieszkaniowych, formalna możliwość sprzedaży nie musi oznaczać realnego rozwiązania problemu.

Spór o wyceny. Mieszkańcy oczekują większej elastyczności KGHM

KGHM od dłuższego czasu uczestniczy w procesie wykupu nieruchomości w okolicach Żelaznego Mostu. Jak wynika z przedstawionej relacji, dotychczasowe propozycje spółki nie spełniają jednak oczekiwań części właścicieli.

Mieszkańcy sześciu okolicznych wsi mają kwestionować wysokość przedstawianych wycen i uważać, że oferowane kwoty są zbyt niskie. Arkadiusz Sikora wskazuje, że koncern powinien zweryfikować dotychczasowe stawki i wykazać większą otwartość na potrzeby lokalnej społeczności.

Poseł ocenił, że rozważane jest rozwiązanie umożliwiające wykup części nieruchomości po cenach wyższych niż stosowane dotychczas. Ewentualny program wymagałby jednak konkretnych zasad, określenia grupy uprawnionych właścicieli i przejrzystego sposobu ustalania wartości domów oraz działek.

W praktyce właśnie wycena może przesądzić o powodzeniu całego przedsięwzięcia. Dla mieszkańców stawką jest możliwość przeprowadzki, natomiast dla KGHM to ograniczenie długotrwałego konfliktu z otoczeniem zakładu. Uzgodniony, przejrzysty mechanizm wykupu mógłby zmniejszyć niepewność po obu stronach.

Nie chodzi przy tym wyłącznie o to, czy spółka prowadzi procedury wykupu, lecz także o to, czy ich warunki odpowiadają sytuacji ludzi, którzy chcą opuścić swoje domy. Z punktu widzenia mieszkańców formalne uczestnictwo koncernu w procesie nie rozwiązuje problemu, jeśli proponowane kwoty nie pozwalają na zakup porównywalnej nieruchomości w innym miejscu.

Ile lat wystarczy jeszcze Żelazny Most?

W rozmowie dotyczącej przyszłości zbiornika Arkadiusz Sikora miał wskazać, że obiekt może wystarczyć na najbliższe kilkanaście lat. W dalszej perspektywie konieczne będzie jednak poszukiwanie kolejnych rozwiązań dla odpadów powstających podczas produkcji miedzi.

Nie oznacza to, że po upływie tego okresu zbiornik automatycznie przestanie funkcjonować. Rzeczywista perspektywa jego eksploatacji zależy od wielu czynników: dostępnej pojemności, tempa przyjmowania odpadów, warunków technicznych, decyzji administracyjnych oraz możliwości dalszego bezpiecznego prowadzenia obiektu.

Żelazny Most pełni bowiem zasadniczą funkcję w procesie technologicznym KGHM. Odpady powstające podczas wzbogacania rud miedzi są kierowane do obiektu, gdzie następuje ich składowanie i oddzielanie części wody, która może być ponownie wykorzystywana w procesach przemysłowych. Z tego względu przerwanie jego pracy bez zapewnienia alternatywnego rozwiązania miałoby poważne konsekwencje dla ciągłości produkcji.

Jednym z kierunków, które mogą mieć znaczenie w przyszłości, jest rozwój technologii umożliwiających inne wykorzystanie odpadów poflotacyjnych. Ich zastosowanie wymagałoby jednak potwierdzenia, że rozwiązania te są technicznie wykonalne, bezpieczne środowiskowo i uzasadnione ekonomicznie przy skali produkcji KGHM.

Poszukiwanie alternatyw nie powinno być odkładane do momentu, w którym dostępna pojemność zbiornika stanie się poważnym ograniczeniem. Potrzebne są zarówno badania nad możliwością odzysku surowców i ponownego wykorzystania materiałów, jak i planowanie kolejnych etapów gospodarowania odpadami.

Czy obecny nadzór wystarczy? Potrzebna rozmowa o niezależnej ocenie

Wizyta poselsko-rządowa stała się również okazją do postawienia pytań o zakres i niezależność ocen bezpieczeństwa Żelaznego Mostu. W przedstawionym materiale podkreślono, że krótkotrwała wizytacja nie daje podstaw do pełnej oceny wszystkich zagrożeń związanych z dalszą eksploatacją tak dużego obiektu.

Autor materiału zwraca uwagę na potrzebę jednoznacznego określenia technicznych granic bezpiecznej eksploatacji zbiornika, w tym warunków, których przekroczenie wymagałoby ograniczenia lub zmiany sposobu jego użytkowania. Wskazuje też na wątpliwości związane z finansowaniem ekspertyz przez koncern, który jest właścicielem obiektu.

To ważny problem z punktu widzenia zaufania społecznego. Finansowanie badań przez operatora infrastruktury samo w sobie nie przesądza o ich nierzetelności. O wiarygodności powinny decydować między innymi metodologia, dostęp do danych, jawność założeń, możliwość niezależnej weryfikacji wyników oraz odpowiedzialność autorów za formułowane wnioski.

W przypadku Żelaznego Mostu istnieją już opracowania naukowe dotyczące bezpieczeństwa konstrukcji. W artykule opublikowanym w czasopiśmie Studia Geotechnica et Mechanica w 2021 roku zespół badaczy przeanalizował skuteczność wybranych zabezpieczeń, w tym studni odciążających i przypór dociążających. Autorzy wskazali na pozytywny wpływ tych rozwiązań na poziom bezpieczeństwa, szczególnie gdy stosuje się je łącznie, a dobór ostatecznych rozwiązań powinien opierać się na analizie ilościowej w modelu trójwymiarowym.

Z kolei dokumentacja dotycząca nadzoru nad obiektem opisuje rozbudowany system monitoringu geotechnicznego, hydrotechnicznego i sejsmicznego. W odpowiedzi na interpelację poselską dotyczącą bezpieczeństwa Żelaznego Mostu wskazywano między innymi na czujniki, kamery, stały monitoring i procedury reagowania na potencjalne zagrożenia.

Istnienie takich systemów jest istotne, ale nie zastępuje odpowiedzi na wszystkie pytania o długoterminową eksploatację. Monitoring pozwala obserwować zachowanie obiektu i wykrywać niepokojące zmiany; odrębnym zadaniem jest ustalenie, jakie parametry i scenariusze powinny wyznaczać dopuszczalne granice dalszego użytkowania.

W materiale pojawia się również postulat uwzględnienia opinii szwajcarskich ekspertów zajmujących się tego rodzaju budowlami hydrotechnicznymi. Autor przedstawia ich stanowisko jako krytyczne wobec technologii ziemnych zapór stosowanych w obiektach takich jak Żelazny Most. Tej oceny nie należy jednak traktować jako rozstrzygniętego konsensusu naukowego bez wskazania konkretnych ekspertyz, ich autorów, zakresu analiz i przyjętych kryteriów bezpieczeństwa.

Bezpieczeństwo zbiornika a interes mieszkańców

Żelazny Most trzeba rozpatrywać jednocześnie jako element niezbędny dla przemysłu miedziowego i obiekt, którego funkcjonowanie wpływa na otoczenie. Bezpieczeństwo konstrukcji, ograniczanie pylenia, dostępna pojemność i warunki życia są ze sobą powiązane, ale wymagają odrębnych metod oceny.

Z punktu widzenia mieszkańców najpilniejsze pozostają dwa zagadnienia: skuteczność działań ograniczających pylenie oraz realna możliwość sprzedaży nieruchomości na warunkach pozwalających na przeprowadzkę. Z perspektywy długoterminowej konieczne jest natomiast przedstawienie czytelnej informacji o przewidywanym okresie eksploatacji, kryteriach bezpieczeństwa i planowanych rozwiązaniach na kolejne lata.

Niezależna ocena mogłaby pomóc uporządkować te kwestie, pod warunkiem że obejmowałaby jasno określony zakres, opierała się na danych z monitoringu i dokumentacji technicznej oraz pozwalała na weryfikację wniosków przez ekspertów niezwiązanych z operatorem obiektu. Równie istotne byłoby przedstawienie wyników w sposób zrozumiały dla mieszkańców i władz lokalnych.

Fot. Wikimedia

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu