Żelazny Most może skrywać metale warte miliardy dolarów. KGHM od lat nie rozstrzygnął sporu o ich odzysk

Na Dolnym Śląsku znajduje się jedno z największych składowisk odpadów poflotacyjnych w Europie. Przez dziesięciolecia trafiały tam pozostałości po wzbogacaniu rud miedzi wydobywanych przez KGHM. Polski geolog pracujący w Stanach Zjednoczonych twierdził, że materiał ten może zawierać znaczne ilości metali szlachetnych, których nie udaje się odzyskiwać tradycyjnymi metodami. Jego wyniki nie doprowadziły jednak do wdrożenia proponowanej technologii. Po kilkunastu latach temat wraca, a jego zwolennicy ponownie przekonują, że w odpadach może tkwić ogromny potencjał gospodarczy.

Żelazny Most jest jednym z najważniejszych elementów infrastruktury technologicznej KGHM Polska Miedź. To właśnie tam trafiają odpady powstające podczas flotacyjnego wzbogacania rud ze wszystkich kopalń miedzi należących do koncernu. Składowisko uruchomiono w 1977 roku, a jego funkcjonowanie pozostaje ściśle związane z utrzymaniem produkcji miedzi.

Skala działalności jest ogromna. Według informacji publikowanych przez KGHM każdego roku do Żelaznego Mostu trafia od 20 do 26 mln ton odpadów poflotacyjnych. Materiał ten powstaje w procesie oddzielania minerałów zawierających pożądane metale od pozostałej części zmielonej skały. Nie oznacza to jednak, że odpady są całkowicie pozbawione wartościowych składników. Ich rzeczywisty skład zależy od charakterystyki rudy, zastosowanej technologii oraz skuteczności procesu wzbogacania.

KGHM traktuje Żelazny Most przede wszystkim jako niezbędny element systemu zagospodarowania odpadów wydobywczych. Około trzech czwartych materiału wykorzystuje się do dalszej nadbudowy obiektu, a pozostała część podlega unieszkodliwianiu. Składowisko pełni zatem funkcję technologiczną, a jego bezpieczne utrzymanie ma zasadnicze znaczenie dla ciągłości produkcji miedzi.

Pytanie, czy w zgromadzonym materiale można znaleźć dodatkowe źródło surowców, nie jest jednak pozbawione podstaw. Odzysk metali z odpadów przemysłowych stanowi jeden z kierunków rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym. W przypadku dużych zakładów wydobywczych może również pozwolić na ponowne wykorzystanie części surowców, które podczas pierwotnego procesu produkcyjnego pozostały w materiale odpadowym.

Sama obecność metali nie przesądza jednak o opłacalności przedsięwzięcia. Konieczne jest ustalenie ich rzeczywistego stężenia, formy występowania, możliwości oddzielenia od pozostałych składników oraz kosztów całego procesu. W przypadku Żelaznego Mostu właśnie ocena tych parametrów stała się przedmiotem sporu, który trwa od kilkunastu lat.

Jan Krasoń i badania prowadzone na własny koszt

Jedną z osób, które próbowały zainteresować KGHM możliwością odzyskiwania dodatkowych metali z odpadów poflotacyjnych, był dr Jan Krasoń, polski geolog pracujący w Stanach Zjednoczonych. W swojej karierze zajmował się między innymi zagadnieniami geologii złóż oraz poszukiwaniem surowców mineralnych.

Według dokumentacji opublikowanej przez Geoexplorers International, firmę związaną z Krasoniem, badania nad materiałem pochodzącym z działalności KGHM prowadzono przez wiele lat. Próbki miały być pobierane za zgodą koncernu, a następnie analizowane w Stanach Zjednoczonych. W materiałach dotyczących projektu opisano setki analiz, których celem było ustalenie zawartości metali szlachetnych oraz sprawdzenie możliwości ich koncentracji i odzysku.

W 2011 roku Krasoń przedstawił propozycję dotyczącą wykorzystania odpadów flotacyjnych KGHM jako surowca technologicznego. Dokument przygotowany przez Geoexplorers International wskazywał, że materiał zdeponowany na składowiskach może zawierać składniki uzasadniające przeprowadzenie dalszych badań nad ich odzyskiem.

Sprawa pojawiła się również w opracowaniu opublikowanym w czasopiśmie geologicznym. Autorzy przedstawili sylwetkę Krasonia i opisali jego badania nad odpadami poflotacyjnymi. Przywołali także wyniki analiz, które miały wskazywać na znaczną zawartość niektórych metali szlachetnych w badanych próbkach.

To istotny element historii, ponieważ pokazuje, że koncepcja odzysku nie opierała się wyłącznie na późniejszych materiałach promocyjnych. Jej autorzy przygotowywali dokumentację i przedstawiali wyniki, które można poddać niezależnej ocenie. Nie oznacza to jednak, że wszystkie wnioski dotyczące całego składowiska zostały naukowo potwierdzone.

Badania laboratoryjne próbek i ocena przemysłowej opłacalności odzysku to dwa różne etapy. Nawet jeśli konkretna próbka zawiera interesujące stężenie metali, trzeba jeszcze ustalić, czy jest reprezentatywna dla ogromnej masy odpadów, jak równomiernie rozmieszczone są poszczególne pierwiastki i czy można je odzyskać w skali przemysłowej.

Właśnie dlatego wyniki przedstawiane przez Krasonia powinny być traktowane jako podstawa do dalszej weryfikacji, a nie jako samodzielny dowód na istnienie łatwo dostępnego, wielomiliardowego źródła przychodów.

Metale szlachetne i technologia, która miała zmienić rachunek ekonomiczny

Geoexplorers International proponowała wykorzystanie własnej technologii oznaczonej symbolem 6M-EX. Według materiałów firmy metoda miała umożliwiać koncentrację i ekstrakcję metali z rud oraz odpadów pokopalnianych, w tym składników występujących w bardzo drobnych cząstkach.

Autorzy projektu podkreślali, że tradycyjne metody wzbogacania nie zawsze pozwalają skutecznie odzyskiwać metale związane z określonymi składnikami mineralnymi lub występujące w bardzo małych rozmiarach. Opracowana technologia miała rozwiązywać ten problem dzięki wieloetapowemu procesowi.

W materiałach opublikowanych przez Geoexplorers pojawiają się deklaracje dotyczące możliwości odzyskiwania złota, platynowców oraz innych metali nieżelaznych. Firma przedstawiała również szacunki kosztów operacyjnych i potencjalnej wydajności procesu. Są to jednak informacje pochodzące od oferenta technologii. Bez niezależnych badań, pełnej dokumentacji technicznej i wyników prób przemysłowych nie można uznać ich za potwierdzone parametry instalacji, która mogłaby pracować na Żelaznym Moście.

W górnictwie różnica między wykryciem metalu a jego ekonomicznym odzyskiem ma zasadnicze znaczenie. Analiza laboratoryjna może wykazać obecność określonego pierwiastka, ale nie odpowiada automatycznie na pytanie, ile można go pozyskać, jak długo potrwa proces ani ile będzie kosztować jego oczyszczenie do parametrów wymaganych przez odbiorców.

Znaczenie ma również dalsze zagospodarowanie materiału po odzysku. Żelazny Most nie jest zwykłym magazynem surowca, z którego można dowolnie pobierać materiał. To czynny obiekt związany z procesem produkcyjnym KGHM, wymagający utrzymania odpowiednich parametrów technicznych i środowiskowych. Ewentualna instalacja odzysku musiałaby uwzględniać zarówno wymagania produkcyjne, jak i bezpieczeństwo całego obiektu.

Propozycja Geoexplorers zakładała więc znacznie więcej niż samo znalezienie metali w próbkach. Wymagała sprawdzenia, czy opracowana technologia rzeczywiście działa na materiale pochodzącym z KGHM, czy zapewnia odpowiednią wydajność oraz czy jej zastosowanie przynosi korzyści większe niż ponoszone nakłady.

Skąd wzięły się wyliczenia mówiące o miliardach dolarów?

Najbardziej spektakularnym elementem tej historii są szacunki wartości metali, które według autorów projektu mogą pozostawać w odpadach. Na stronie internetowej poświęconej badaniom Krasonia podano, że szacowana wartość metali szlachetnych związanych z odpadami z bieżącej produkcji KGHM odpowiada kwocie ponad 157 mln dolarów dziennie, czyli ponad 57 mld dolarów rocznie.

Tak wysokie wartości wymagają szczególnej ostrożności w interpretacji. Na tej samej stronie autorzy zaznaczają, że są to szacunki oparte na półilościowych analizach kilkuset próbek i że potrzebne są szersze badania. Wyliczenia odnoszą się do szacowanej wartości zawartych w materiale metali, a nie do potwierdzonego przychodu, który można osiągnąć dzięki ich odzyskowi.

To rozróżnienie ma podstawowe znaczenie dla oceny całego projektu. Wartość teoretyczna metali obliczona na podstawie ich oszacowanej zawartości i cen rynkowych nie jest równoznaczna z wartością ekonomiczną przedsięwzięcia. Aby ustalić tę drugą, trzeba uwzględnić możliwy do osiągnięcia poziom odzysku, koszty energii i reagentów, budowę instalacji, transport, oczyszczanie produktów oraz zagospodarowanie pozostałości.

Nie można też automatycznie przenosić wyników uzyskanych dla wybranych próbek na cały strumień odpadów. Wymagałoby to reprezentatywnego programu pobierania próbek, obejmującego różne części składowiska i materiał powstający w kolejnych okresach produkcji.

Dlatego liczby przywoływane przez zwolenników projektu są argumentem za sprawdzeniem przedstawionych hipotez, ale nie dowodem na to, że KGHM rzeczywiście traci każdego dnia kwoty odpowiadające podawanym szacunkom. Żeby taką stratę wiarygodnie obliczyć, należałoby najpierw wykazać, że zawarte w odpadach metale można odzyskiwać w odpowiedniej skali i z ekonomicznie uzasadnioną marżą.

Dlaczego KGHM nie wdrożył tej koncepcji?

Według relacji przedstawianych przez stronę Krasonia wyniki badań nie doprowadziły do porozumienia z KGHM. Autorzy projektu wskazują, że nie udało się doprowadzić do wdrożenia proponowanej technologii ani do przeprowadzenia dalszych prac, które pozwoliłyby rozstrzygnąć spór o jej potencjał.

W opisie wydarzeń z 2011 roku pojawia się również informacja o wystąpieniu Krasonia podczas sesji naukowej zorganizowanej z okazji 50-lecia KGHM. Według relacji związanej z projektem jego referat nie został przyjęty do programu w pierwotnej formie, a prezentacja wyników miała ograniczyć się do krótkiego wystąpienia podczas dyskusji.

Takie okoliczności same w sobie nie pozwalają jednak przesądzić, dlaczego koncepcja nie została wdrożona. Do oceny decyzji koncernu potrzebna byłaby dokumentacja dotycząca przeprowadzonych analiz, stanowisko KGHM oraz informacje o tym, jakie warunki techniczne i ekonomiczne uznano za niespełnione.

W materiałach dotyczących projektu przedstawiano również argument, że wcześniejsze polskie badania nie potwierdzały ekonomicznej opłacalności odzysku dodatkowych metali z odpadów. Trudność miała polegać między innymi na tym, że część składników pozostawała związana z pozostałym materiałem mineralnym, a ponowna flotacja nie zapewniała oczekiwanych rezultatów.

To właśnie tutaj znajduje się najważniejszy problem wymagający wyjaśnienia. Jeżeli wyniki dwóch zespołów badawczych prowadzą do odmiennych wniosków, właściwym sposobem rozstrzygnięcia sporu jest porównanie metod pobierania próbek, procedur laboratoryjnych, wyników analiz i warunków, w jakich oceniano możliwość odzysku.

Bez takiego porównania nie można stwierdzić ani że propozycja amerykańskiej firmy była przełomowa, ani że należało ją odrzucić. Nie ma również podstaw, aby przypisywać KGHM określone motywy bez udokumentowanych informacji o przebiegu podejmowanych decyzji.

Dlaczego temat powraca właśnie teraz?

Od czasu pierwszych badań zmieniły się warunki na światowym rynku surowców. Miedź i inne metale są istotne dla rozwoju energetyki, elektroniki, infrastruktury oraz przemysłu obronnego. Rosnące znaczenie bezpieczeństwa dostaw sprawia, że przedsiębiorstwa i państwa coraz uważniej przyglądają się możliwościom odzyskiwania surowców z materiałów, które wcześniej traktowano przede wszystkim jako odpady.

W przypadku KGHM dodatkowe znaczenie ma skala działalności koncernu. Przy rocznej produkcji odpadów poflotacyjnych liczonej w dziesiątkach milionów ton nawet niewielka, ale stabilna możliwość odzyskiwania dodatkowych metali mogłaby uzasadniać analizę ekonomiczną. Warunkiem pozostaje jednak wykazanie, że proces jest technicznie wykonalny, bezpieczny i opłacalny.

Wzrost cen metali może poprawiać rachunek ekonomiczny, ale nie rozwiązuje wszystkich problemów technologicznych. Jeśli odzysk wymaga dużych ilości energii, kosztownych reagentów albo skomplikowanego oczyszczania, sama wysoka cena produktu końcowego nie wystarczy. Podobnie obecność cennych pierwiastków w niewielkich stężeniach nie musi oznaczać, że ich wydobywanie z materiału odpadowego będzie korzystniejsze niż pozyskiwanie ich z innych źródeł.

Dla KGHM potencjalny odzysk dodatkowych surowców mógłby mieć także wymiar środowiskowy. Ponowne wykorzystanie części materiału może ograniczać zapotrzebowanie na nowe surowce, a w niektórych przypadkach również zmniejszać ilość odpadów wymagających dalszego zagospodarowania. Każdy taki projekt musi jednak uwzględniać wpływ procesu na właściwości materiału, gospodarkę wodną i bezpieczeństwo składowiska.

Z tego powodu powrót do koncepcji sprzed kilkunastu lat powinien oznaczać przede wszystkim ponowne sprawdzenie jej założeń w aktualnych warunkach. Wyniki dawnych analiz mogą stanowić punkt wyjścia, ale nie zastąpią aktualnych badań i testów technologicznych.

Co należałoby sprawdzić przed decyzją o inwestycji?

Pierwszym krokiem powinno być niezależne potwierdzenie składu odpadów. Badania musiałyby objąć reprezentatywne próbki z różnych części obiektu, a także materiał pochodzący z bieżącej produkcji. Istotne byłoby nie tylko ustalenie całkowitej zawartości poszczególnych metali, lecz także określenie ich formy mineralnej i możliwości oddzielenia od pozostałych składników.

Drugim etapem powinny być testy technologiczne. Pozwoliłyby one sprawdzić, jaki procent poszczególnych metali można rzeczywiście odzyskać, jakiej jakości produkty można uzyskać i jakie ilości pozostałości powstają w procesie. W tym miejscu konieczne byłoby również porównanie technologii 6M-EX z innymi dostępnymi metodami.

Trzecim elementem powinna być analiza ekonomiczna obejmująca pełne koszty inwestycji i eksploatacji. Należałoby uwzględnić budowę instalacji, zużycie energii i wody, koszty chemikaliów, serwis, pracę personelu, transport, oczyszczanie produktów oraz wymagania związane z ochroną środowiska. Dopiero takie wyliczenie pozwoliłoby określić, czy projekt może przynieść trwałe korzyści finansowe.

Osobnego rozpatrzenia wymagałaby kwestia prawna i organizacyjna. Ponieważ Żelazny Most jest czynnym obiektem infrastruktury przemysłowej, każda instalacja odzysku musiałaby zostać zaprojektowana w sposób zgodny z jego funkcjonowaniem. Konieczne byłoby ustalenie zasad dostępu do materiału, odpowiedzialności za proces oraz warunków współpracy między właścicielem składowiska a dostawcą technologii.

Dopiero po przejściu tych etapów można byłoby odpowiedzialnie ocenić, czy odzysk metali z Żelaznego Mostu ma szansę stać się nowym przedsięwzięciem przemysłowym, czy też pozostanie koncepcją, której potencjał nie uzasadnia ponoszenia kosztów wdrożenia.

Materiały, które pozwalają wrócić do sprawy

Dokumentacja dotycząca propozycji Krasonia i Geoexplorers International jest dostępna w internecie. Obejmuje między innymi opracowania poświęcone przeklasyfikowaniu odpadów flotacyjnych KGHM, opisy technologii 6M-EX oraz materiały przedstawiające szacunki zawartości metali.

Wśród źródeł znajduje się również opracowanie geologiczne opisujące badania Krasonia nad odpadami poflotacyjnymi. Pozwala ono prześledzić historię projektu i ustalić, jakie wyniki przedstawiano w tamtym okresie.

Dokumenty te mogą stanowić punkt wyjścia do dalszej analizy, ale ich odczytanie nie zastępuje niezależnej weryfikacji wyników. W szczególności deklaracje dotyczące wartości metali, wydajności technologii i potencjalnych przychodów należy odróżniać od potwierdzonych danych przemysłowych.

Dla rozstrzygnięcia sprawy kluczowe byłoby zestawienie tych materiałów z dokumentacją KGHM, wynikami niezależnych badań oraz informacjami o ewentualnych późniejszych próbach technologicznych. Dopiero takie porównanie pozwoliłoby ustalić, czy propozycja odzysku rzeczywiście nie została dostatecznie sprawdzona, czy też wcześniejsze analizy wskazały na przeszkody, które uniemożliwiały jej wdrożenie w warunkach przemysłowych.

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu

Podłącz się do źródła najważniejszych informacji z rynku energii i przemysłu